🧬 2026 TYT Biyoloji: Soy Ağacı Çözümleme Sanatı
Soy ağaçları, genetik özellikleri ve hastalıkların nesiller boyunca nasıl aktarıldığını anlamamızı sağlayan harika araçlardır. TYT Biyoloji'de soy ağacı sorularını çözmek için dikkat etmemiz gereken bazı önemli noktalar var. Gelin, bu noktalara birlikte göz atalım:
🧐 Soy Ağacı Sembollerini Tanıyalım
- 👨👩👧👦 Kare: Erkek bireyi temsil eder.
- 👩👩👧👦 Yuvarlak: Dişi bireyi temsil eder.
- 🟦 Taralı Kare: Belirli bir özelliği (örneğin, hasta geni) taşıyan erkek bireyi temsil eder.
- circle Taralı Yuvarlak: Belirli bir özelliği taşıyan dişi bireyi temsil eder.
- ➖ Yatay Çizgi: Evliliği gösterir.
- vertical_line Dikey Çizgi: Ebeveynlerden çocuklara doğru olan bağlantıyı gösterir.
- ◇ Eşkenar Dörtgen: Cinsiyeti bilinmeyen bireyi temsil eder.
🤔 Otozomal mı, Eşeğe Bağlı mı?
Soy ağacını incelerken ilk yapmamız gereken, genin otozomal mi yoksa eşeğe bağlı mı olduğunu belirlemektir. Otozomal genler, vücut kromozomları üzerinde bulunurken, eşeğe bağlı genler cinsiyet kromozomları (X ve Y) üzerinde bulunur.
Otozomal Kalıtım
- 🍎 Otozomal Dominant: Hastalık her nesilde görülür. Hastalığı taşıyan bireylerin en az bir ebeveyni de hastadır.
- 🍏 Otozomal Resesif: Hastalık her nesilde görülmeyebilir. Hastalığın ortaya çıkması için bireyin her iki ebeveynden de çekinik geni alması gerekir. Taşıyıcı bireyler (heterozigotlar) fenotipte sağlıklı olabilirler.
Eşeğe Bağlı Kalıtım
- 📘 X'e Bağlı Dominant: Hastalık, X kromozomu üzerindeki dominant bir gen tarafından taşınır. Etkilenen erkeklerin tüm kızları ve etkilenen dişilerin yarısı hastalığı taşır.
- 📚 X'e Bağlı Resesif: Hastalık, X kromozomu üzerindeki çekinik bir gen tarafından taşınır. Erkeklerde daha sık görülür, çünkü erkeklerin sadece bir X kromozomu vardır. Taşıyıcı dişiler (heterozigotlar) genellikle sağlıklıdır.
- 🧪 Y'ye Bağlı: Hastalık sadece erkeklerde görülür ve babadan oğula geçer.
Çözümleme İpuçları
- 🔍 Nesilleri İnceleyin: Hastalığın hangi nesillerde görüldüğüne dikkat edin. Her nesilde görülüyorsa dominant, bazı nesillerde atlanıyorsa resesif olabilir.
- 👨👩👧👦 Cinsiyet Dağılımına Bakın: Hastalığın erkeklerde mi yoksa kadınlarda mı daha sık görüldüğüne dikkat edin. Eşeğe bağlı kalıtım durumlarında cinsiyet dağılımı önemli ipuçları verebilir.
- 📝 Genotipleri Yazın: Bireylerin olası genotiplerini (örneğin, AA, Aa, aa) yazarak soy ağacını daha kolay çözebilirsiniz.
- 🤔 Çaprazlamalar Yapın: Ebeveynlerin genotiplerini kullanarak olası çocukların genotiplerini belirleyin. Bu, soy ağacındaki boşlukları doldurmanıza yardımcı olabilir.
Örnek Soru Çözümü
Aşağıdaki soy ağacında, otozomal çekinik bir özelliği fenotipinde gösteren bireyler taralı olarak verilmiştir. Buna göre, numaralandırılmış bireylerden hangilerinin genotipi kesin olarak belirlenemez?
(Soy ağacı görseli buraya eklenecek)
Çözüm:
Taralı bireylerin genotipi kesinlikle $aa$ olmalıdır (otozomal çekinik). Taralı olmayan bireyler ise $AA$ veya $Aa$ olabilir. Soy ağacını inceleyerek, hangi bireylerin kesin olarak $AA$ veya $Aa$ olduğunu belirleyebiliriz.
Bu tür soruları çözerken, öncelikle taralı bireylerin genotiplerini ($aa$) yazın. Daha sonra, bu bireylerin ebeveynlerinin ve çocuklarının olası genotiplerini belirlemeye çalışın. Unutmayın, otozomal çekinik bir özellik gösteren bireyin ebeveynleri en az bir tane $a$ genini taşımalıdır.
Umarım bu bilgiler, 2026 TYT Biyoloji sınavında soy ağacı sorularını çözerken size yardımcı olur. Başarılar!
