🧬 Eşeye Bağlı Kalıtım: Genetik Mirasımızın Özel Bir Köşesi
Eşeye bağlı kalıtım, bazı özelliklerin genlerinin
X veya
Y kromozomları üzerinde taşınması sonucu ortaya çıkan özel bir kalıtım şeklidir. İnsanlarda cinsiyeti belirleyen bu kromozomlar, aynı zamanda bazı özelliklerin de nesilden nesile aktarılmasında rol oynar. 2026 TYT Kimya sınavında bu konudan soru gelme ihtimali yüksek, o yüzden dikkatlice inceleyelim.
🧪 Eşeye Bağlı Kalıtımın Temel Özellikleri
- 🧬 Cinsiyet Kromozomları: İnsanlarda cinsiyeti belirleyen iki kromozom vardır: X ve Y. Kadınlar XX, erkekler ise XY kromozomlarına sahiptir.
- 🔬 X'e Bağlı Kalıtım: X kromozomu üzerinde taşınan genler, X'e bağlı kalıtım gösterir. Bu genler hem kadınlarda hem de erkeklerde görülebilir.
- 🧪 Y'ye Bağlı Kalıtım: Y kromozomu üzerinde taşınan genler, sadece erkeklerde görülür ve babadan oğula geçer.
🧬 X'e Bağlı Kalıtım: Detaylı İnceleme
X'e bağlı kalıtımda, genler
X kromozomu üzerinde bulunur. Bu durum, kadın ve erkeklerde farklı sonuçlara yol açabilir.
- 👩🔬 Dişi Bireyler (XX): Dişi bireylerde iki X kromozomu olduğu için, bir özellik için iki alel bulunur. Eğer bu alellerden biri baskın (dominant) ise, o özellik fenotipte görülür. Eğer alellerden biri çekinik (resesif) ise, özelliğin fenotipte görülmesi için her iki alelin de çekinik olması gerekir.
- 👨🔬 Erkek Bireyler (XY): Erkek bireylerde sadece bir X kromozomu olduğu için, X üzerindeki genler doğrudan fenotipi etkiler. Yani, X üzerindeki bir gen çekinik bile olsa, erkek bireyde o özellik görülür.
🩸 X'e Bağlı Çekinik Hastalıklar
X'e bağlı çekinik hastalıklar,
X kromozomu üzerindeki çekinik genler tarafından taşınır. Bu tür hastalıklara örnek olarak hemofili ve renk körlüğü verilebilir.
- 🩸 Hemofili: Kanın pıhtılaşmasında rol oynayan bir faktörün eksikliği sonucu ortaya çıkar. X'e bağlı çekinik olarak kalıtılır.
- 🌈 Renk Körlüğü: Bazı renkleri ayırt edememe durumudur. En sık görülen türü kırmızı-yeşil renk körlüğüdür ve X'e bağlı çekinik olarak kalıtılır.
🧪 Örnek Soru Çözümü
Bir anne taşıyıcı (
XHXh) ve baba sağlıklı (
XHY) ise, doğacak çocukların hemofili olma olasılığı nedir?
* Anne:
XHXh (Taşıyıcı)
* Baba:
XHY (Sağlıklı)
Çaprazlama yapıldığında:
*
XHXH (Sağlıklı dişi)
*
XHXh (Taşıyıcı dişi)
*
XHY (Sağlıklı erkek)
*
XhY (Hasta erkek)
Sonuç: Doğan erkek çocukların %50'si hemofili hastası olacaktır.
🧬 Y'ye Bağlı Kalıtım: Sadece Erkeklerde Görülen Özellikler
Y kromozomu üzerinde taşınan genler, sadece erkeklerde görülür ve babadan oğula geçer. Bu tür özelliklere holandrik özellikler denir.
- 👨👦 Holandrik Özellikler: Y kromozomu üzerinde taşınan ve sadece erkeklerde görülen özelliklerdir. Örneğin, bazı kulak kıllılığı tipleri.
Umarım bu bilgiler, 2026 TYT Kimya sınavına hazırlanırken eşeye bağlı kalıtım konusunu anlamanıza yardımcı olur. Başarılar!
