📚 AYT Edebiyat Ses Bilgisi: Temel Kavramlar
- 🗣️ Ses (Fon): Ağzımızdan çıkan ve anlam taşıyan en küçük birimdir.
- 🔤 Harf (Grafem): Sesleri yazıya dökmeye yarayan sembollerdir.
- 🎶 Hece: Bir solukta çıkarılan ses veya ses grubudur.
- 📢 Fonetik: Seslerin oluşumunu, yayılışını ve algılanışını inceleyen bilim dalıdır.
- 📝 Fonoloji: Bir dildeki seslerin sistemini ve işlevini inceleyen bilim dalıdır.
🗣️ Ünlü (Sesli) Harfler
- 👄 Tanım: Ağzımızdan çıkarken herhangi bir engele uğramayan seslerdir. Türkçede 8 tane ünlü harf vardır: a, e, ı, i, o, ö, u, ü.
- 📏 Sınıflandırma:
- ➡️ Kalın Ünlüler: a, ı, o, u
- ⬅️ İnce Ünlüler: e, i, ö, ü
- 🔽 Düz Ünlüler: a, e, ı, i
- rounded Yuvarlak Ünlüler: o, ö, u, ü
🔇 Ünsüz (Sessiz) Harfler
- 🖐️ Tanım: Ağzımızdan çıkarken bir engele uğrayan seslerdir. Türkçede 21 tane ünsüz harf vardır.
- 💪 Sert Ünsüzler (Fıstıkçı Şahap): f, s, ş, h, p, ç, t, k
- 🔈 Yumuşak Ünsüzler: b, c, d, g, ğ, j, l, m, n, r, v, y, z
📢 Ses Olayları
🗣️ Ünlü Düşmesi
- 🍂 Tanım: Kelime içinde bulunan ünlünün düşmesidir. Genellikle yapım eki alırken veya iki kelime birleşirken görülür.
- 🍎 Örnekler:
- ağız + ı > ağzı
- omuz + u > omzu
- kayıp + olmak > kaybolmak
🗣️ Ünsüz Benzeşmesi (Sertleşmesi)
- 🤝 Tanım: Sert ünsüzle biten bir kelimeye, yumuşak ünsüzle başlayan bir ek geldiğinde, ekin başındaki ünsüz sertleşir.
- 🍎 Örnekler:
- kitap + cı > kitapçı
- seç + gin > seçkin
- git + di > gitti
🗣️ Ünsüz Yumuşaması
- 🐑 Tanım: Sert ünsüzle biten bir kelimeye ünlü ile başlayan bir ek geldiğinde, kelimenin sonundaki sert ünsüz yumuşar. (p>b, ç>c, t>d, k>ğ/g)
- 🍎 Örnekler:
- kitap + ı > kitabı
- ağaç + a > ağaca
- renk + i > rengi
🗣️ Kaynaştırma (Koruyucu Ünsüz)
- 🛡️ Tanım: İki ünlü yan yana geldiğinde araya giren ünsüzlerdir. (y, ş, s, n)
- 🍎 Örnekler:
- iki + er > ikişer
- araba + ı > arabası
- kapı + a > kapıya
🗣️ Ulama
- 🔗 Tanım: Ünsüzle biten bir kelimenin ardından ünlü ile başlayan bir kelime geldiğinde, bu iki kelime tek bir kelime gibi okunur.
- 🍎 Örnekler:
- "Ben _evden_ çıktım." (Normalde ayrı okunur, ama ulama ile birleşir.)
- "Ali _okula_ gitti."
📝 Örnek Sorular
Soru 1: Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ünsüz benzeşmesi vardır?
- A) Kitabı masanın üzerine bıraktı.
- B) Sabah erkenden kalktı.
- C) Dolaptaki elmayı yedi.
- D) Ağaçtaki kuşları seyretti.
Doğru Cevap: B) Sabah erkenden kalktı. (kalktı kelimesinde "k" sert ünsüzünden sonra gelen "dı" eki "tı" olmuştur.)
Soru 2: Aşağıdaki kelimelerden hangisinde ünlü düşmesi olmuştur?
- A) Yazısı
- B) Çevresi
- C) Şehri
- D) Suyu
Doğru Cevap: C) Şehri (şehir + i > şehri)
✍️ Test
Soru 1: "Ağzından çıkanı kulağı duymuyor." atasözünde hangi ses olayı vardır?
- A) Ünlü Düşmesi
- B) Ünsüz Benzeşmesi
- C) Ünsüz Yumuşaması
- D) Ulama
Soru 2: Aşağıdaki cümlelerin hangisinde kaynaştırma harfi kullanılmıştır?
- A) Eve erken geldi.
- B) Suyu çok soğuktu.
- C) Kitabı okudu.
- D) Okula gitti.
Soru 3: "Ufuk, denize doğru yürüdü." cümlesinde hangi kelimeler arasında ulama yapılabilir?
- A) Ufuk, denize
- B) Denize, doğru
- C) Doğru, yürüdü
- D) Yürüdü, cümlesinde
