🧠 Davranışsal İktisat Nedir?
Davranışsal iktisat, iktisadi kararlar alırken insanların her zaman rasyonel davranmadığını, psikolojik faktörlerin ve bilişsel önyargıların bu kararları etkilediğini savunan bir yaklaşımdır. Geleneksel iktisat, insanların her zaman kendi çıkarlarını maksimize etmeye çalıştığını ve rasyonel kararlar aldığını varsayar. Ancak davranışsal iktisat, insanların duygusal, sosyal ve bilişsel faktörlerden etkilendiğini ve bu nedenle rasyonel kararlardan sapabileceğini gösterir.
🤔 İnsanlar Neden Rasyonel Kararlar Alamıyor?
İnsanların rasyonel kararlar alamamasının birçok nedeni vardır. İşte bazı temel sebepler:
- ⚓ Bilişsel Önyargılar: İnsanlar karar alırken çeşitli bilişsel önyargılara sahip olabilirler. Bu önyargılar, bilgiyi işleme şeklimizi etkileyerek hatalı kararlara yol açabilir. Örneğin, onaylama önyargısı (confirmation bias), kendi inançlarımızı destekleyen bilgileri arama ve kabul etme eğilimimizdir.
- 🧭 Duygusal Faktörler: Duygular, kararlarımızı önemli ölçüde etkileyebilir. Korku, öfke, sevinç gibi duygular, rasyonel düşünme yeteneğimizi azaltabilir ve dürtüsel kararlara yol açabilir. Örneğin, borsada yaşanan bir düşüş sırasında panikleyip hisselerini satan bir yatırımcı, duygusal bir karar vermiş olabilir.
- 🗺️ Sosyal Etkiler: İnsanlar sosyal varlıklardır ve başkalarının davranışlarından etkilenirler. Sürü psikolojisi, sosyal normlar ve başkalarının beklentileri, kararlarımızı etkileyebilir. Örneğin, bir ürünün popüler olması, o ürünü satın alma olasılığımızı artırabilir.
- 🧮 Sınırlı Rasyonellik: İnsanların bilgi işleme kapasitesi sınırlıdır. Herhangi bir kararı verirken tüm olası seçenekleri ve sonuçları değerlendirmek mümkün olmayabilir. Bu nedenle, insanlar genellikle "yeterince iyi" bir çözümle yetinirler (satisficing).
- ⏳ Zaman Baskısı: Karar vermek için yeterli zamanımız olmadığında, daha az düşünerek ve sezgilerimize güvenerek karar verme eğiliminde oluruz. Bu durum, hatalı kararlara yol açabilir.
⚓ Bilişsel Önyargılara Örnekler
- ân Çerçeveleme Etkisi (Framing Effect): Bilginin sunulma şekli, kararımızı etkileyebilir. Örneğin, bir tedavinin %90 başarı oranıyla sunulması, %10 başarısızlık oranıyla sunulmasından daha cazip gelebilir.
- ân Kaybetme Korkusu (Loss Aversion): İnsanlar kaybetmekten, kazanmaktan daha çok korkarlar. Bu nedenle, kayıpları önlemek için rasyonel olmayan riskler alabilirler.
- ân Erişilebilirlik Önyargısı (Availability Heuristic): Daha kolay hatırlanan veya zihnimizde daha canlı olan bilgilere daha fazla önem verme eğilimindeyiz. Örneğin, yakın zamanda bir uçak kazası yaşandıysa, uçakla seyahat etmekten daha çok korkabiliriz, obwohl uçakla seyahat etmek istatistiksel olarak çok daha güvenlidir.
💰 Davranışsal İktisatın Uygulama Alanları
Davranışsal iktisat, pazarlamadan finansa, sağlıktan kamu politikalarına kadar birçok alanda uygulanabilir. İşte bazı örnekler:
- ✅ Pazarlama: Davranışsal iktisat prensipleri, tüketicilerin satın alma kararlarını etkilemek için kullanılabilir. Örneğin, ürünlerin fiyatlarını belirlerken "cazibe etkisi"nden (decoy effect) yararlanılabilir.
- ✅ Finans: Yatırımcıların davranışlarını anlamak ve daha iyi yatırım kararları almalarına yardımcı olmak için davranışsal finans kullanılır. Örneğin, yatırımcıların aşırı güven (overconfidence) önyargısından kaçınmaları için stratejiler geliştirilebilir.
- ✅ Sağlık: İnsanların daha sağlıklı davranışlar benimsemelerini teşvik etmek için davranışsal iktisat prensipleri kullanılabilir. Örneğin, organ bağışını artırmak için "varsayılan seçenek" (default option) yöntemi uygulanabilir.
- ✅ Kamu Politikaları: Kamu politikalarının etkinliğini artırmak için davranışsal iktisat prensipleri kullanılabilir. Örneğin, vergi ödeme oranlarını artırmak için "düzenleme etkisi"nden (nudge) yararlanılabilir.
