🎓 Yazım kuralları LGS soruları Test 2 - Ders Notu
Bu ders notu, LGS'de sıkça karşılaşılan yazım kuralları konularını, özellikle büyük harflerin kullanımı, birleşik ve ayrı yazılan kelimeler, "de/da" ve "ki" gibi eklerin doğru yazımını kapsar. Bu konuları iyi anlamak, yazım yanlışlarını tespit etmenizde size büyük avantaj sağlayacaktır.
📌 Büyük Harflerin Kullanımı
Büyük harflerin nerede kullanılacağı, yazım kurallarının temelini oluşturur. Cümle başları, özel isimler ve belirli durumlar büyük harfle başlar.
- Cümleler her zaman büyük harfle başlar.
- Özel adlar (kişi adları, soyadları, yer adları, millet, dil, din, mezhep adları, gezegen ve yıldız adları) büyük harfle başlar. Örn: Mehmet, Türkiye, Türkçe, Mars.
- Kurum, kuruluş, dernek, iş yeri adları büyük harfle başlar. Örn: Türk Dil Kurumu, Milli Eğitim Bakanlığı.
- Kitap, dergi, gazete ve sanat eserlerinin özel adları büyük harfle başlar. Örn: Nutuk, Milliyet Gazetesi (gazetenin adı özel isimse).
- Belirli bir tarih bildiren ay ve gün adları büyük harfle başlar. Örn: 29 Ekim 1923 Salı günü.
- Hitaplar büyük harfle başlar. Örn: Sevgili Öğrenciler, Değerli Veliler.
- Yön adları (doğu, batı, kuzey, güney) bir yer adından önce gelirse büyük, sonra gelirse küçük harfle başlar. Örn: Kuzey Anadolu, Anadolu'nun kuzeyi.
💡 İpucu: Özel isimlere gelen çekim ekleri kesme işaretiyle ayrılır (Ankara'ya), yapım ekleri ve çokluk eki (-ler) ayrılmaz (Türkçe, Türkler).
📝 Birleşik Kelimelerin Yazımı
İki veya daha fazla kelimenin bir araya gelerek yeni bir anlam oluşturduğu birleşik kelimelerin yazımı bazen kafa karıştırıcı olabilir. Temel kural, kelimelerden en az birinin anlamını yitirmesi veya ses olayı yaşanması durumunda bitişik yazılmasıdır.
- Ses düşmesi, türemesi veya değişmesi olan birleşik kelimeler bitişik yazılır. Örn: kaynana (kayın ana), nasıl (ne asıl), pazartesi (pazar ertesi).
- Anlam kayması (her iki kelimenin de veya ikinci kelimenin gerçek anlamını yitirmesi) olan birleşik kelimeler bitişik yazılır. Örn: hanımeli (çiçek adı), demirbaş (eşya), kuşkonmaz (bitki adı).
- İkinci kelimesi "-an/-en", "-r/-ar/-er", "-maz/-mez", "-mış/-miş" ekleriyle kurulan birleşik kelimeler bitişik yazılır. Örn: cankurtaran, uyurgezer, kuşkonmaz, mirasyedi.
- Her iki kelimesi de fiilimsi olanlar bitişik yazılır. Örn: okuryazar, gelgit.
- Somut yer bildirmeyen "alt, üst, üzeri" kelimeleriyle kurulan birleşik kelimeler bitişik yazılır. Örn: ayakaltı, öğleden sonra, yeraltı (mecazi anlamda).
- "Ev" kelimesiyle kurulan birleşik kelimeler bitişik yazılır. Örn: aşevi, öğretmenevi, huzurevi.
⚠️ Dikkat: Birleşik kelimelerin ayrı mı bitişik mi yazılacağını anlamak için kelimelerin gerçek anlamlarını koruyup korumadığına ve herhangi bir ses olayının olup olmadığına dikkat edin.
📚 Ayrı Yazılan Kelimeler
Bazı kelime grupları ve birleşik fiiller, anlam kayması veya ses olayı olmadığı için ayrı yazılır.
- Etmek, olmak, eylemek, kılmak yardımcı fiilleriyle kurulan birleşik fiillerde ses düşmesi veya türemesi yoksa ayrı yazılır. Örn: fark etmek, arz etmek, yardım etmek, hasta olmak.
- Somut yer belirten "alt, üst, üzeri" kelimeleriyle kurulan birleşik kelimeler ayrı yazılır. Örn: yer altı (gerçek yer), su altı, toprak altı.
- İkilemeler her zaman ayrı yazılır. Örn: ağır ağır, yavaş yavaş, tatlı tatlı.
- Renk adlarıyla kurulan birleşik kelimeler genellikle ayrı yazılır. Örn: açık mavi, koyu yeşil, nar çiçeği rengi.
- Sıfat tamlaması veya isim tamlaması şeklinde olan kelime grupları ayrı yazılır. Örn: kuru yemiş, çalı kuşu, deniz yılanı.
- "Bir" kelimesiyle kurulan ve belirsizlik anlamı taşıyan bazı kelimeler ayrı yazılır. Örn: bir an, bir takım (elbise), bir çok (yanlış! birçok bitişik).
💡 İpucu: "Birçok", "biraz", "herhangi", "hiçbir" gibi kelimeler istisna olarak bitişik yazılır. Bunları ezberlemek işinizi kolaylaştırır.
✍️ "de/da" Bağlacı ve Ekinin Yazımı
Türkçede en çok karıştırılan konulardan biridir. "de/da"nın bağlaç mı yoksa ek mi olduğunu anlamak için basit bir yöntem vardır.
- Bağlaç olan "de/da": Cümleden çıkarıldığında cümlenin anlamı bozulmaz veya sadece biraz daralır, ancak cümle anlamsız hale gelmez. Her zaman ayrı yazılır ve hiçbir zaman "te/ta" şekline dönüşmez. Örn: Sen de gel. (Sen gel. - Anlam bozulmadı.)
- Ek olan "-de/-da": Cümleden çıkarıldığında cümlenin anlamı kesinlikle bozulur veya anlamsız hale gelir. Her zaman bitişik yazılır ve kelimenin son sesine göre "te/ta" şekline dönüşebilir. Örn: Evde kimse yok. (Ev kimse yok. - Anlam bozuldu.)
💡 İpucu: Cümleden çıkarma yöntemini mutlaka deneyin. Eğer anlam bozulmuyorsa ayrı, bozuluyorsa bitişiktir. "te/ta" şekline dönüşebiliyorsa kesinlikle ektir ve bitişik yazılmalıdır.
📚 "ki" Bağlacı ve Ekinin Yazımı
"de/da" gibi, "ki" de bağlaç ve ek olarak farklı yazılır. Üç farklı "ki" türü bulunur.
- Bağlaç olan "ki": Genellikle iki cümleyi veya cümle değerindeki sözcükleri bağlar. Ayrı yazılır. Örn: Biliyorum ki sen başaracaksın. (Biliyorum, sen başaracaksın. - Anlam bozulmadı.)
- İlgi eki olan "-ki": Bir ismin yerini tutar veya bir isme bağlanır. Her zaman bitişik yazılır. Örn: Benimki daha güzel. (Benim çantam daha güzel anlamında.)
- Sıfat yapan "-ki": Bir ismin önüne gelerek onu yer, zaman vb. yönünden niteler. Her zaman bitişik yazılır. Örn: Duvardaki tablo çok güzel. (Hangi tablo? Duvardaki tablo.)
- Önemli İstisnalar (Bitişik yazılan bağlaçlar): Bazı bağlaç olan "ki"ler gelenekleşmiş olarak bitişik yazılır. Bunlar: Mademki, oysaki, halbuki, çünkü, meğerki, belki, illaki, sanki. (Kısaca "MOSHİÇAMBİS" olarak akılda tutulabilir.)
⚠️ Dikkat: "ki"yi cümleden çıkarıp anlamı kontrol etmek her zaman yeterli olmayabilir. Özellikle ilgi eki ve sıfat yapan "ki" için "ler" ekini getirme yöntemini kullanın. Eğer "ki"ye "ler" ekini getirebiliyorsanız (evdeki -> evdekiler) bitişik yazılır. Getiremiyorsanız (biliyorum ki -> biliyorum kiler - anlamsız) ayrı yazılır.
❓ "mi" Soru Ekinin Yazımı
"mi" soru eki, Türkçede her zaman ayrı yazılan bir ektir. Bu kuralın istisnası yoktur.
- "mi" soru eki, kendinden önceki kelimeden her zaman ayrı yazılır. Örn: Geldi mi? Okuyor musun?
- Kendinden sonra gelen şahıs ekleri veya zaman ekleri "mi"ye bitişik yazılır. Örn: Geliyor muyum? Okudun mu?
- "mi" eki, soru anlamı dışında pekiştirme veya zaman anlamı katmak için kullanıldığında da ayrı yazılır. Örn: Güzel mi güzel bir ev. (Pekiştirme) Yağmur yağdı mı dışarı çıkamayız. (Zaman)
💡 İpucu: "mi" soru ekinin ayrı yazılması kuralı çok nettir. Kendisinden sonra gelen ekler bitişik yazılsa da, "mi" her zaman kendinden önceki kelimeden ayrıdır.
🔢 Sayıların Yazımı
Sayıların metin içinde nasıl yazılacağı da önemli bir yazım kuralıdır.
- Metin içinde sayılar genellikle yazıyla belirtilir. Örn: "iki yıl sonra", "üç kardeş", "bin dokuz yüz doksan dokuz".
- Saat, para tutarı, ölçü, istatistikî verilerde rakam kullanılır. Örn: "15.30'da", "5 kilogram", "%20 indirim".
- Dört veya daha fazla basamaklı sayılar sondan üçerli gruplara ayrılarak yazılır ve araya nokta konur. Örn: "1.250.000", "5.432".
- Sıra sayıları rakamla yazıldığında yanına nokta konur veya kesme işaretiyle ek ayrılır. Örn: "3.", "3'üncü", "II. Mehmet".
- Üleştirme sayıları rakamla değil, her zaman yazıyla belirtilir. Örn: "ikişer", "üçer", "beşer". (2'şer, 3'er, 5'er gibi yazımlar yanlıştır.)
⚠️ Dikkat: Üleştirme sayılarının yazımı (ikişer, üçer) LGS'de sıkça karıştırılan bir konudur. Asla rakamla ve kesme işaretiyle yazılmaz.
