Fiil çekimi nedir Test 2

🎓 Fiil çekimi nedir Test 2 - Ders Notu

Bu ders notu, "Fiil çekimi nedir Test 2" kapsamında karşılaşabileceğin fiil çekimi, zaman ve kipler, birleşik zamanlar, fiil çatıları ve fiilimsiler gibi temel konuları sade bir dille özetlemektedir.

📌 Fiil Çekimi Nedir?

Fiil çekimi, bir eylemin (fiilin) kim tarafından, ne zaman ve hangi niyetle yapıldığını gösteren değişikliklerdir. Yani fiilin köküne çeşitli ekler getirerek anlamını ve işlevini değiştirmektir.

• 📝 Bir fiil, kök ve eklerden oluşur. Ekler; zaman, kip ve şahıs gibi bilgileri taşır.
• Örnek: "gel-iyor-um" kelimesinde "gel-" fiil kökü, "-iyor" şimdiki zaman eki, "-um" ise 1. tekil şahıs ekidir.

📌 Fiillerde Zaman ve Kipler (Haber ve Dilek Kipleri)

Fiillerin ne zaman yapıldığını (zaman) ve hangi niyetle (istek, gereklilik, şart) yapıldığını belirten eklerdir.

Haber Kipleri (Zaman Bildirirler):

• Görülen (Bilinen) Geçmiş Zaman (-dı, -di, -du, -dü / -tı, -ti, -tu, -tü): Eylemin yapıldığına şahit olunduğunu belirtir.
  Örnek: "Dün akşam film izledim."
• Duyulan (Öğrenilen) Geçmiş Zaman (-mış, -miş, -muş, -müş): Eylemin başkasından öğrenildiğini veya farkına varıldığını belirtir.
  Örnek: "Annem pasta yapmış."
• Şimdiki Zaman (-yor / -makta, -mekte): Eylemin şu an devam ettiğini belirtir.
  Örnek: "Şu an kitap okuyorum."
• Geniş Zaman (-r, -ar, -er): Eylemin her zaman yapıldığını, bir alışkanlık olduğunu veya genel bir yargıyı belirtir.
  Örnek: "Her sabah erken kalkarım."
• Gelecek Zaman (-acak, -ecek): Eylemin henüz yapılmadığını, gelecekte yapılacağını belirtir.
  Örnek: "Yarın seni ziyaret edecekler."

Dilek-Şart Kipleri (Zaman Bildirmezler, Niyet Bildirirler):

• Gereklilik Kipi (-malı, -meli): Eylemin yapılması gerektiğini belirtir.
  Örnek: "Derslerine daha çok çalışmalısın."
• Şart Kipi (-sa, -se): Eylemin bir şarta bağlı olduğunu belirtir.
  Örnek: "Yağmur yağsa, dışarı çıkmayız."
• İstek Kipi (-a, -e): Bir dilek veya isteği belirtir. Genellikle 1. şahıslarda kullanılır.
  Örnek: "Bugün sinemaya gidelim."
• Emir Kipi: Bir eylemin yapılmasını emreder. Özel bir eki yoktur, şahıs ekleriyle çekimlenir.
  Örnek: "Hemen buraya gel!" (2. tekil), "Kapıyı kapatsın." (3. tekil)

💡 İpucu: Haber kipleri zamanı, dilek kipleri ise bir dileği, şartı veya gerekliliği ifade eder. Bu ayrım çok önemlidir!

📌 Fiillerde Şahıs (Kişi)

Eylemi kimin yaptığını belirten eklerdir. Her zaman ve kipin kendine özgü şahıs ekleri vardır.

• Tekil Şahıslar:
  • 1. Tekil (Ben): -m, -ım, -im, -um, -üm (geldim, gelirim)
  • 2. Tekil (Sen): -n, -sın, -sin, -sun, -sün (geldin, gelirsin)
  • 3. Tekil (O): Ek almaz veya -sın, -sin, -sun, -sün (geldi, gelir, gelsin)
• Çoğul Şahıslar:
  • 1. Çoğul (Biz): -k, -ız, -iz, -uz, -üz (geldik, geliriz)
  • 2. Çoğul (Siz): -nız, -niz, -nuz, -nüz (geldiniz, gelirsiniz)
  • 3. Çoğul (Onlar): -ler, -lar (geldiler, gelirler)

⚠️ Dikkat: Şahıs ekleri zaman ve kip eklerinden sonra gelir ve fiilin kim tarafından yapıldığını kesinleştirir.

📌 Birleşik Zamanlı Fiiller

Bir fiilin iki zaman eki alarak çekimlenmesidir. Basit zamanlı bir fiile "idi" (hikaye), "imiş" (rivayet) veya "ise" (şart) eklerinin gelmesiyle oluşur.

• Hikaye Birleşik Zamanı (Basit Zaman + idi): Eylemin geçmişte bir süre devam ettiğini veya geçmişteki bir durumu anlatır.
  Örnek: "Okuldayken çok kitap okuyordu." (Şimdiki zamanın hikayesi)
• Rivayet Birleşik Zamanı (Basit Zaman + imiş): Eylemin başkasından duyulduğunu veya sonradan fark edildiğini belirtir.
  Örnek: "Dün gece ders çalışmışmış." (Duyulan geçmiş zamanın rivayeti)
• Şart Birleşik Zamanı (Basit Zaman + ise): Eylemin bir şarta bağlı olduğunu belirtir.
  Örnek: "Eğer erken gelirse, hep beraber gideriz." (Geniş zamanın şartı)

📝 Not: Birleşik zamanlı fiillerde her zaman iki zaman eki bulunur. Bu, onları basit zamanlı fiillerden ayırır.

📌 Fiillerde Çatı (Fiil Çatısı)

Fiilin özne ve nesne ile olan ilişkisini gösteren özelliktir. Fiilin özneyi mi, yoksa nesneyi mi etkilediğini veya eylemin nasıl gerçekleştiğini anlatır.

• Etken Çatı: Eylemi yapan özne bellidir ve eylemden doğrudan etkilenir.
  Örnek: "Çocuk topu attı." (Atan: Çocuk)
• Edilgen Çatı (-l, -n): Eylemi yapan özne belli değildir veya önemli değildir. Eylemden etkilenen varlık (sözde özne) ön plandadır.
  Örnek: "Top atıldı." (Kim attı belli değil)
• Dönüşlü Çatı (-l, -n): Öznenin yaptığı eylemden yine kendisi etkilenir. Edilgenlik ekleri alır ama özne eylemi yapan ve etkilenen taraftır.
  Örnek: "Çocuk banyoda yıkandı." (Yıkayan ve yıkanan çocuk)
• İşteş Çatı (-ş): Eylemin birden fazla özne tarafından karşılıklı veya birlikte yapıldığını belirtir.
  Örnek: "Arkadaşlar parkta buluştu." (Birlikte) veya "İki ülke mektuplaştı." (Karşılıklı)

⚠️ Dikkat: Edilgen ve Dönüşlü çatının ekleri aynı (-l, -n) olsa da, aralarındaki fark öznenin eylemle olan ilişkisindedir. Dönüşlüde özne hem yapar hem etkilenir; edilgende ise özne sadece etkilenir, yapan başkasıdır.

📌 Fiilimsiler (Eylemsiler)

Fiillerden türeyen ancak fiil gibi çekimlenmeyip, cümlede isim, sıfat veya zarf görevinde kullanılan kelimelerdir. Fiil gibi olumsuz yapılabilirler ama zaman ve şahıs eki almazlar.

• İsim-Fiiller (Ad Eylemler) (-ma, -me, -mak, -mek, -ış, -iş, -uş, -üş): Eylemin adını bildirir.
  Örnek: "Kitap okumak en sevdiğim şeydir." "Gülüşü çok güzeldi."
• Sıfat-Fiiller (Ortaçlar) (-an, -en, -ası, -esi, -maz, -mez, -ar, -er, -dık, -dik, -duk, -dük, -acak, -ecek, -mış, -miş, -muş, -müş): Fiili niteleyerek sıfat görevi görür.
  Örnek: "Koşan adam yanımızdan geçti." "Gelecekecek yıl çok başarılı olacak."
• Zarf-Fiiller (Bağ-Fiiller, Ulaçlar) (-ip, -ıp, -up, -üp, -arak, -erek, -madan, -meden, -ken, -alı, -eli, -dıkça, -dikçe, -r...-maz vb.): Fiilin zamanını, durumunu veya sebebini belirterek zarf görevi görür.
  Örnek: "Gülerek içeri girdi." "Gelir gelmez yemeğe oturdu."

💡 İpucu: Fiilimsiler fiil kökünden türese de, artık birer fiil değildirler ve fiil çekimi kurallarına uymazlar. Bu, onları gerçek fiillerden ayıran en önemli özelliktir.