7. "Öğrenciler sınavda başarılı olabilmek için çok çalışıyorlar." cümlesindeki fiilin yapısı nedir?
A) Basit fiilSevgili öğrenciler, bu soruda bizden "Öğrenciler sınavda başarılı olabilmek için çok çalışıyorlar." cümlesindeki fiilin yapısını bulmamız isteniyor. Fiillerin yapılarını anlamak, Türkçenin dil bilgisi kurallarını kavramak için çok önemlidir. Şimdi adım adım bu fiili inceleyelim.
Verilen cümlede "başarılı olabilmek" ve "çalışıyorlar" olmak üzere iki temel fiil yapısı bulunmaktadır.
"Çalışıyorlar" fiili, "çalış-" köküne zaman ve şahıs ekleri gelerek oluşmuş basit bir fiildir. Bu nedenle, sorunun odaklandığı fiil "başarılı olabilmek" yapısıdır.
Türkçede fiiller yapılarına göre üçe ayrılır:
Basit Fiil: Hiçbir yapım eki almamış, sadece çekim ekleri almış fiillerdir. Fiil kök veya gövdesinden oluşur. (Örnek: gel-di, oku-yor, sev-ecek)
Türemiş Fiil: Fiil kök veya gövdelerine yapım ekleri getirilerek oluşturulan fiillerdir. (Örnek: gül-mekten gül-dür-mek, yaz-maktan yaz-dır-mak)
Birleşik Fiil: İki veya daha fazla kelimenin bir araya gelerek oluşturduğu, yeni bir anlam kazanan fiillerdir. Kendi içinde üç ana gruba ayrılır:
a) Yardımcı Fiille Kurulan Birleşik Fiiller: Bir isimle "etmek, olmak, kılmak, eylemek, buyurmak" gibi yardımcı fiillerin birleşmesiyle oluşur. (Örnek: hasta olmak, yardım etmek, namaz kılmak)
b) Kurallı Birleşik Fiiller: Belirli fiilimsilerin ana fiile eklenmesiyle oluşur. Bunlar yeterlilik (-ebilmek), tezlik (-ivermek), süreklilik (-edurmak, -ekalmak, -egelmek) ve yaklaşma (-eyazmak) fiilleridir. (Örnek: yazabilmek, gidivermek, bakakalmak, düşeyazmak)
c) Anlamca Kaynaşmış Birleşik Fiiller (Deyimleşmiş Birleşik Fiiller): Genellikle deyim şeklinde olan, kelimelerin kendi anlamlarından uzaklaşıp yeni bir anlam kazandığı fiillerdir. (Örnek: göz atmak, kulak vermek, küplere binmek)
Şimdi "başarılı olabilmek" yapısını bu bilgiler ışığında analiz edelim:
Bu yapı, öncelikle "başarılı olmak" şeklindedir. "Başarılı" bir isim soylu kelimedir ve "olmak" yardımcı fiili ile birleşerek bir anlam bütünlüğü oluşturmuştur. Bu, yardımcı fiille kurulmuş birleşik fiil özelliğini taşır.
Daha sonra bu yapıya "-ebilmek" eki gelmiştir. "-ebilmek" eki, Türkçede yeterlilik fiili olarak bilinen ve kurallı birleşik fiiller grubuna giren bir ektir.
Gördüğünüz gibi, "başarılı olabilmek" fiili hem "başarılı olmak" şeklinde yardımcı fiil ile kurulmuş birleşik fiil özelliği taşır hem de "-ebilmek" yeterlilik fiili ekini alarak kurallı birleşik fiil yapısını barındırır. Her iki durumda da bu fiil, birden fazla kelimenin veya ekli yapının bir araya gelmesiyle oluştuğu için birleşik fiil kategorisine girer.
A) Basit fiil: "başarılı olabilmek" yapısı, tek bir kökten oluşmadığı için basit fiil değildir.
B) Türemiş fiil: Yapım eki alarak türemiş bir fiil değildir; birden fazla kelimenin birleşimi söz konusudur.
C) Birleşik fiil: Yukarıdaki analizde de gördüğümüz gibi, "başarılı olmak" ve "-ebilmek" yapılarının birleşimiyle oluştuğu için birleşik fiildir. Bu seçenek, fiilin genel yapısını en doğru şekilde ifade eder.
D) Yardımcı fiille kurulmuş birleşik fiil: "Başarılı olmak" kısmı yardımcı fiille kurulmuş birleşik fiildir. Ancak fiilin tamamı ("başarılı olabilmek") aynı zamanda yeterlilik fiili (-ebilmek) içerdiği için, sadece "yardımcı fiille kurulmuş" demek eksik kalır. "Birleşik fiil" seçeneği, fiilin tüm karmaşık yapısını kapsayan daha genel ve doğru bir ifadedir.
Bu nedenle, "başarılı olabilmek" fiili, birden fazla kelimenin bir araya gelmesiyle oluştuğu ve yeni bir anlam kazandığı için birleşik fiildir.
Cevap C seçeneğidir.
