???? KPSS Coğrafya deneme sınavı Test 2 - Ders Notu
Bu ders notu, KPSS Coğrafya deneme sınavı Test 2'de karşılaşabileceğiniz Türkiye'nin coğrafi konumu, yer şekilleri, iklimi ve nüfus özellikleri gibi temel konuları sade bir dille özetlemektedir. Sınavda başarılı olmanız için bu konulara hakim olmanız önemlidir.
???? Türkiye'nin Coğrafi Konumu
Türkiye'nin dünya üzerindeki yeri, hem matematiksel (mutlak) hem de özel (göreceli) konumuyla farklı özellikler gösterir ve bu durum ülkenin ikliminden ekonomisine kadar birçok alanda etkili olur.
- Matematik Konum: Türkiye, 36°-42° Kuzey enlemleri ile 26°-45° Doğu boylamları arasında yer alır.
- Bu konum sayesinde Türkiye, Kuzey Yarım Küre'de ve Orta Kuşak'ta bulunur, bu da dört mevsimin belirgin olarak yaşanmasını sağlar.
- Kuzeye gidildikçe sıcaklık düşer, gündüz-gece süre farkı artar; doğuya gidildikçe yerel saat ilerler.
- Özel Konum: Türkiye'nin kıtalara (Asya, Avrupa, Afrika) göre yeri, denizlere (Karadeniz, Akdeniz, Ege) göre durumu, komşuları ve önemli su yolları (İstanbul ve Çanakkale Boğazları) gibi özellikleridir.
- Özel konum, ülkenin jeopolitik önemini artırır, iklim çeşitliliğini etkiler ve ticaret yolları üzerinde stratejik bir yer tutmasını sağlar.
???? İpucu: Matematik konumun sonuçları genellikle enlem ve boylam dereceleriyle (örneğin sıcaklık, gölge boyu, gece-gündüz süreleri) açıklanırken, özel konumun sonuçları çevresel faktörler ve beşeri özelliklerle (örneğin boğazlar, petrol zengini ülkelere komşuluk) ilişkilidir.
???? Türkiye'nin Yer Şekilleri
Türkiye, genç oluşumlu bir ülke olup Alp-Himalaya kıvrım sistemi üzerinde yer aldığı için çeşitli ve engebeli yer şekillerine sahiptir. Bu çeşitlilik, ülkenin doğal güzelliklerini ve ekonomik faaliyetlerini etkiler.
- Dağlar: Ülkemizdeki dağlar genellikle doğu-batı doğrultusunda uzanır. Kuzeyde Kuzey Anadolu Dağları (Canik, Kaçkar), güneyde Toros Dağları en belirgin kıvrım dağlarıdır. Ege Bölgesi'nde horst-graben sistemiyle oluşan kırık dağlar (Kaz, Madra, Yunt, Boz, Aydın, Menteşe) bulunur. Volkanik dağlar (Erciyes, Ağrı, Nemrut, Süphan, Hasan Dağı) özellikle İç ve Doğu Anadolu'da yoğundur.
- Ovalar: Türkiye'de tektonik (yer kabuğu hareketleriyle oluşan çukurluklar: Gediz, Büyük Menderes, Amik), karstik (kireçtaşının erimesiyle oluşan: Elmalı, Korkuteli, Tefenni) ve delta (akarsuların denize taşıdığı alüvyonlarla oluşan: Çukurova, Bafra, Çarşamba) ovaları yaygındır.
- Platolar: Akarsular tarafından derin yarılmış yüksek düzlüklerdir. İç Anadolu'da Obruk, Cihanbeyli, Uzunyayla; Doğu Anadolu'da Erzurum-Kars, Ardahan platoları başlıcalarıdır.
- Akarsular ve Göller: Akarsularımız genellikle denge profiline ulaşmamıştır, bu nedenle hidroelektrik enerji potansiyelleri yüksektir. Göller tektonik (Tuz Gölü, Beyşehir, Eğirdir), volkanik (Nemrut, Meke Gölü), karstik (Salda Gölü) ve set (Abant, Uzungöl) gibi farklı kökenlere sahiptir.
⚠️ Dikkat: Delta ovaları, akarsuların denize döküldüğü yerlerde alüvyon biriktirmesiyle oluştuğu için verimli tarım alanlarıdır. Tektonik ovalar ise fay hatları boyunca oluşur ve deprem riski taşıyabilir.
???? Türkiye'nin İklimi ve Bitki Örtüsü
Türkiye, üç farklı iklim tipinin (Akdeniz, Karadeniz, Karasal) belirgin olarak görüldüğü bir ülkedir. Bu iklim çeşitliliği, yer şekilleri, denizellik-karasallık ve yükselti gibi faktörlerle yakından ilişkilidir ve bitki örtüsünü de doğrudan etkiler.
- Akdeniz İklimi: Yazları sıcak ve kurak, kışları ılık ve yağışlıdır. Tipik bitki örtüsü makidir (zeytin, defne, keçiboynuzu). Kızılçam ormanlarının tahribiyle oluşur.
- Karadeniz İklimi: Her mevsim yağışlı, yazları serin, kışları ılımandır. Geniş yapraklı ormanlar (kayın, gürgen) ve yükseklerde iğne yapraklı ormanlar (ladin, köknar) görülür.
- Karasal İklim: Yazları sıcak ve kurak, kışları soğuk ve kar yağışlıdır. İç Anadolu, Doğu Anadolu ve Güneydoğu Anadolu'nun iç kesimlerinde etkilidir. Tipik bitki örtüsü steptir (bozkır: gelincik, geven, çoban yastığı). Yükseklerde dağ çayırları bulunur.
- Mikroklima Alanlar: Çevresine göre farklı iklim özellikleri gösteren küçük alanlardır. Örneğin, Rize'de turunçgil, Iğdır'da pamuk yetişmesi mikroklima sayesinde olur.
???? İpucu: İklim çeşitliliğinin temel nedenleri; enlem, yükselti, denizellik-karasallık, dağların uzanış yönü ve genel hava dolaşım sistemleridir. Bu faktörler, bitki örtüsünün de farklılaşmasına yol açar.
???? Türkiye'de Nüfus ve Yerleşme
Türkiye nüfusu, tarihsel süreçte önemli değişimler göstermiş, yerleşme tipleri de coğrafi özelliklere göre şekillenmiştir. Nüfusun dağılışı ve yerleşme özellikleri ülkenin sosyo-ekonomik yapısını yansıtır.
- Nüfusun Özellikleri: Türkiye, genç ve dinamik bir nüfus yapısına sahiptir. Nüfus artış hızı zaman zaman düşüş gösterse de, nüfus miktarı artmaya devam etmektedir. Ortalama yaşam süresi uzamakta ve yaşlı nüfus oranı artış eğilimindedir.
- Nüfusun Dağılışı: Nüfusun dağılışında fiziki (iklim, yer şekilleri, su kaynakları, toprak verimliliği) ve beşeri (sanayi, tarım, ulaşım, ticaret, turizm) faktörler etkilidir. Genellikle kıyı bölgeler, verimli ovalar, sanayi ve ticaretin geliştiği yerler daha yoğun nüfusludur (Marmara, Ege, Akdeniz kıyıları). Doğu Anadolu'nun yüksek ve engebeli kesimleri ile İç Anadolu'nun kurak bölgeleri ise seyrektir.
- Yerleşme Tipleri: Türkiye'de yerleşmeler kırsal ve kentsel olarak ikiye ayrılır. Kırsal yerleşmeler (köy, mezra, divan, mahalle, çiftlik, kom, oba, dam, yayla, ağıl) ekonomik faaliyetlerine ve sürekliliklerine göre farklılaşır.
- Kırsal Yerleşmelerin Sınıflandırılması:
- Sürekli Kırsal Yerleşmeler: Köy, mezra, çiftlik, mahalle (bazı bölgelerde). İnsanlar yıl boyunca yaşar.
- Geçici Kırsal Yerleşmeler: Kom (hayvancılık), oba (göçebe hayvancılık), dam (hayvancılık ve tarım), yayla (yazın hayvan otlatma ve serinleme), ağıl (küçükbaş hayvancılık). Belirli dönemlerde kullanılır.
⚠️ Dikkat: Nüfus yoğunluğu hesaplamaları (aritmetik, fizyolojik, tarımsal) farklı bilgiler verir. Örneğin, aritmetik nüfus yoğunluğu toplam nüfusun yüzölçümüne bölünmesiyle elde edilirken, fizyolojik nüfus yoğunluğu tarım alanlarına göre nüfus baskısını gösterir.
