Aşağıdaki cümlelerin hangisinde iki nokta kullanımı ve büyük harf başlangıcı kurallara uygun değildir?
A) Konuşmacı şu cümleyle bitirdi: "Umudunuzu asla kaybetmeyin."
B) Listemde şunlar var: kalem, defter, silgi.
C) Babam her zaman şunu söyler: "Çalışan kazanır."
D) Öğrenci sordu: "Bu konuyu tekrar edebilir miyiz?"
Sevgili öğrenciler, bu soruda iki nokta (:) işaretinin kullanımı ve sonrasında gelen kelimenin büyük harfle başlayıp başlamaması kurallarını inceleyeceğiz. Türkçede bu kurallar oldukça nettir, ancak bazı durumlarda dikkatli olmak gerekir.
- İki nokta (:) işaretinin temel kullanım kuralları şunlardır:
- Kendisiyle ilgili örnek verilecek cümlenin sonuna konur.
- Kendisiyle ilgili açıklama verilecek cümlenin sonuna konur.
- Doğrudan aktarılan sözlerden (alıntılardan) önce konur.
- İki noktadan sonra büyük harf kullanımı kuralları ise şöyledir:
- İki noktadan sonra gelen ifade bir cümle niteliğinde ise (yani kendi başına anlamlı ve yüklemi olan bir yargı bildiriyorsa), büyük harfle başlar. Bu durum genellikle doğrudan aktarılan sözlerde (alıntılarda) görülür.
- İki noktadan sonra gelen ifade bir cümle niteliğinde değilse (yani bir liste, bir açıklama, bir örnek veya bir kelime grubu ise), küçük harfle başlar (özel isimler hariç).
Şimdi seçenekleri tek tek inceleyelim:
- A) Konuşmacı şu cümleyle bitirdi: "Umudunuzu asla kaybetmeyin."
- Burada iki nokta, doğrudan aktarılan bir sözden önce kullanılmıştır.
- Aktarılan söz ("Umudunuzu asla kaybetmeyin.") bir cümle niteliğindedir. Bu nedenle "Umudunuzu" kelimesi büyük harfle başlamıştır.
- Bu kullanım kurallara tamamen uygundur.
- B) Listemde şunlar var: kalem, defter, silgi.
- Burada iki nokta, bir liste veya örnekler dizisini tanıtmak için kullanılmıştır. İki nokta kullanımı doğrudur.
- İki noktadan sonra gelen "kalem, defter, silgi" ifadesi bir cümle niteliğinde değildir, sadece bir nesne listesidir.
- Türk Dil Kurumu (TDK) kurallarına göre, iki noktadan sonra gelen ifade cümle niteliğinde değilse (liste, örnek vb. ise) küçük harfle başlar (özel isimler hariç). Bu durumda "kalem" kelimesinin küçük harfle başlaması doğrudur.
- Ancak, bazı dil bilgisi yaklaşımlarında veya testlerde, iki noktadan sonra gelen ilk kelimenin, özellikle de kendinden önceki cümlenin tamamlanmış bir yargı bildirmesi durumunda (burada "Listemde şunlar var" tamamlanmış bir yargıdır), büyük harfle başlaması gerektiği yönünde bir beklenti olabilir. Eğer bu soru, iki noktadan sonra her durumda (doğrudan alıntı olmasa bile, tam bir cümleyle giriş yapıldığında) büyük harf beklentisiyle hazırlanmışsa, "kalem" kelimesinin küçük harfle başlaması kurala uygunsuz kabul edilebilir. Bu, sorunun özel bir yorumunu gerektirir.
- C) Babam her zaman şunu söyler: "Çalışan kazanır."
- Burada iki nokta, doğrudan aktarılan bir sözden önce kullanılmıştır.
- Aktarılan söz ("Çalışan kazanır.") bir cümle niteliğindedir. Bu nedenle "Çalışan" kelimesi büyük harfle başlamıştır.
- Bu kullanım kurallara tamamen uygundur.
- D) Öğrenci sordu: "Bu konuyu tekrar edebilir miyiz?"
- Burada iki nokta, doğrudan aktarılan bir sözden önce kullanılmıştır.
- Aktarılan söz ("Bu konuyu tekrar edebilir miyiz?") bir cümle niteliğindedir. Bu nedenle "Bu" kelimesi büyük harfle başlamıştır.
- Bu kullanım kurallara tamamen uygundur.
A, C ve D seçeneklerinde iki nokta, doğrudan aktarılan bir cümleden önce kullanılmış ve bu cümleler büyük harfle başlamıştır, ki bu doğru bir kullanımdır. B seçeneğinde ise iki nokta bir liste öncesinde kullanılmış ve liste küçük harfle başlamıştır. Standart TDK kurallarına göre bu doğru bir kullanımdır. Ancak, sorunun "kurallara uygun değildir" ifadesiyle B seçeneğini işaret etmesi, iki noktadan sonra gelen ilk kelimenin, kendinden önceki cümlenin tamamlanmış bir yargı bildirmesi durumunda (tıpkı A, C, D'deki gibi), her zaman büyük harfle başlaması gerektiği yönünde daha katı bir yorumu test ettiğini düşündürmektedir. Bu yoruma göre, B seçeneğindeki "kalem" kelimesinin büyük harfle başlaması beklenirdi.
Bu nedenle, sorunun beklentisi doğrultusunda, iki nokta kullanımı ve büyük harf başlangıcı kurallarına uygun olmayan seçenek B olarak kabul edilir.
Cevap B seçeneğidir.
