Aşağıdaki cümlelerin hangisinde zaman bildiren bir zarf cümleciği kullanılmıştır?
A) Ders çalıştığı için sınavdan yüksek not aldı.
B) Evden çıktığımda yağmur yağıyordu.
C) Kitabı okuduğunda çok etkilendi.
D) Yemek yaparken müzik dinlemeyi sever.
Merhaba sevgili öğrenciler!
Bugün sizlerle cümlelerdeki zaman bildiren zarf tümleciklerini (zarf cümleciği) nasıl bulacağımızı öğreneceğiz. Bir zarf cümleciği, bir eylemin ne zaman, nasıl, ne kadar veya neden yapıldığını belirten kelime grubudur. Bizim odak noktamız ise "ne zaman" sorusuna cevap veren, yani zaman bildiren zarf tümlecikleri olacak. Bu tür cümleler genellikle fiilimsi (bağ-fiil veya zarf-fiil) ekleri (-dığında, -ken, -ınca, -madan vb.) ile kurulur.
- A) Ders çalıştığı için sınavdan yüksek not aldı.
- Bu cümlede "Ders çalıştığı için" ifadesi, yüksek not almanın *nedenini* belirtir. "Neden yüksek not aldı?" sorusuna "Ders çalıştığı için" cevabını veririz. Bu nedenle, bu bir sebep zarf cümleciğidir, zaman bildirmez.
- B) Evden çıktığımda yağmur yağıyordu.
- Bu cümlede "Evden çıktığımda" ifadesi, yağmurun *ne zaman* yağdığını açıkça belirtir. "Yağmur ne zaman yağıyordu?" sorusuna "Evden çıktığımda" cevabını veririz. Burada kullanılan "-dığında" eki, eylemin gerçekleştiği zamanı gösterir. Bu cümleciğin temel ve tek işlevi, ana eylemin (yağmur yağıyordu) zamanını bildirmektir. Bu nedenle, bu bir zaman bildiren zarf cümleciğidir.
- C) Kitabı okuduğunda çok etkilendi.
- Bu cümlede "Kitabı okuduğunda" ifadesi de "ne zaman" sorusuna cevap verir ve etkilendiği zamanı belirtir. Ancak bu ifadede, kitabı okumanın aynı zamanda etkilenmenin bir *sebebi* olduğu anlamı da güçlü bir şekilde vardır. Yani hem zaman hem de sebep ilişkisi içerir. Soru bizden *sadece* zaman bildiren bir cümleciği bulmamızı istediği için, bu seçenek B kadar net bir zaman bildirme örneği değildir.
- D) Yemek yaparken müzik dinlemeyi sever.
- Bu cümlede "Yemek yaparken" ifadesi, müzik dinleme eyleminin *hangi zaman diliminde* veya *hangi esnada* gerçekleştiğini (yemek yapma esnasında) belirtir. "-ken" eki de zaman bildirir. Ancak bu cümle, belirli bir olayın zamanını değil, bir alışkanlığın veya tercihin gerçekleştiği genel zaman dilimini/koşulunu ifade eder. B seçeneğindeki gibi belirli bir olayın doğrudan zamanını işaret etmekten ziyade, bir durumun zaman bağlamını sunar.
Seçenekleri değerlendirdiğimizde, B seçeneğindeki "Evden çıktığımda" ifadesi, ana eylem olan "yağmur yağıyordu" eyleminin gerçekleştiği zamanı en net ve doğrudan, başka bir anlam (sebep, koşul vb.) taşımadan bildiren zarf cümleciğidir.
Cevap B seçeneğidir.
