Hangi cümlede '-de' eki ayrı yazılır?
A) Bahçedeki güller kokuyor.
B) Sınıftaki öğrenciler dinliyor.
C) Ben de sinemaya gideceğim.
D) Dolaptaki meyveler taze.
Türkçede '-de' ekinin yazımı, bazen kafa karıştırıcı olabilir. Bu ek, cümlede iki farklı görevde bulunabilir: ya bir ek (hâl eki veya yapım eki) olarak kelimeye bitişik yazılır ya da bir bağlaç olarak kelimeden ayrı yazılır. Bu ayrımı anlamak için basit bir kuralımız var:
- Eğer '-de'yi cümleden çıkardığımızda cümlenin anlamı bozuluyor veya anlamsız hâle geliyorsa, o bir ektir ve kelimeye bitişik yazılır. (Örnek: evde, okulda)
- Eğer '-de'yi cümleden çıkardığımızda cümlenin anlamı bozulmuyor, sadece "dahi, bile, de" anlamı ortadan kalkıyorsa, o bir bağlaçtır ve kelimeden ayrı yazılır. (Örnek: Ben de geldim.)
Şimdi seçeneklerimizi bu kurala göre inceleyelim:
- A) Bahçedeki güller kokuyor. Buradaki '-deki' eki, "bahçe" kelimesine eklenmiş bir sıfat yapan ektir. "Hangi güller?" sorusuna "bahçede olan güller" cevabını verir. Eki cümleden çıkarıp okuyalım: "Bahçe güller kokuyor." Gördüğünüz gibi cümle anlamsız hâle geliyor. Bu yüzden bitişik yazılması doğrudur.
- B) Sınıftaki öğrenciler dinliyor. Buradaki '-taki' eki de "sınıf" kelimesine eklenmiş bir sıfat yapan ektir. "Hangi öğrenciler?" sorusuna "sınıfta olan öğrenciler" cevabını verir. Eki cümleden çıkarıp okuyalım: "Sınıf öğrenciler dinliyor." Cümle anlamsızlaşıyor. Bu yüzden bitişik yazılması doğrudur.
- C) Ben de sinemaya gideceğim. Buradaki 'de'yi cümleden çıkarıp okuyalım: "Ben sinemaya gideceğim." Cümlenin anlamı bozulmuyor, sadece "ben de (başkaları gibi) sinemaya gideceğim" anlamındaki "dahi" veya "bile" vurgusu ortadan kalkıyor. Bu durumda 'de' bir bağlaçtır ve ayrı yazılması gerekir.
- D) Dolaptaki meyveler taze. Buradaki '-taki' eki de "dolap" kelimesine eklenmiş bir sıfat yapan ektir. "Hangi meyveler?" sorusuna "dolapta olan meyveler" cevabını verir. Eki cümleden çıkarıp okuyalım: "Dolap meyveler taze." Cümle anlamsızlaşıyor. Bu yüzden bitişik yazılması doğrudur.
Bu incelemeler sonucunda, 'de' ekinin ayrı yazılması gereken cümlenin C seçeneği olduğunu görüyoruz.
Cevap C seçeneğidir.
