🎓 9. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı 1. dönem 2. yazılı 3. senaryo Test 5 - Ders Notu
Bu ders notu, 9. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı dersinin 1. dönem 2. yazılı sınavında karşılaşabileceğin fiilimsiler, cümlenin öğeleri, metin türleri, şiir bilgisi, yazım kuralları ve noktalama işaretleri gibi temel konuları sade bir dille özetlemektedir.
📌 Fiilimsiler (Eylemsiler)
Fiilimsiler, fiil kök veya gövdelerine belirli ekler getirilerek oluşturulan, fiil özelliklerini tamamen kaybetmeyip cümle içinde isim, sıfat veya zarf görevinde kullanılan kelimelerdir. Üç çeşidi vardır.
- İsim-Fiil (Mastar): Fiile "-ma, -ış, -mak" ekleri getirilerek yapılır. Cümlede isim gibi görev yapar. (Örn: okuma, gidiş, gelmek)
- Sıfat-Fiil (Ortaç): Fiile "-an, -ası, -mez, -ar, -dik, -ecek, -miş" ekleri getirilerek yapılır. Cümlede sıfat gibi görev yapar, bir ismi niteler. (Örn: gelen, yazası, bilmez, koşar, tanıdık, gelecek, görmüş)
- Zarf-Fiil (Bağ-Fiil, Ulaç): Fiile "-ken, -alı, -esiye, -madan, -ince, -ip, -arak, -dıkça, -r...mez, -dığında, -e...e, -mez...mez, -casına" gibi ekler getirilerek yapılır. Cümlede zarf gibi görev yapar, fiili veya fiilimsiyi durum ya da zaman yönünden belirtir. (Örn: gelirken, başlayalı, gülümseyerek)
⚠️ Dikkat: İsim-fiil ekini alan bazı kelimeler kalıcı isim olabilir ve fiilimsi özelliğini kaybeder. (Örn: dondurma, çakmak, ekmek)
💡 İpucu: Fiilimsiler, fiil gibi olumsuz yapılabilir ve zaman eki almazlar.
📌 Cümlenin Öğeleri
Cümle, bir duyguyu, düşünceyi, olayı ya da durumu bildiren kelime veya kelime grubudur. Cümleler, farklı görevlerdeki öğelerden oluşur. Temel öğeler yüklem ve öznedir.
- Yüklem: Cümlede yargıyı bildiren, iş, oluş, hareket veya durumu anlatan temel öğedir. Cümlenin diğer öğeleri yükleme sorulan sorularla bulunur.
- Özne: Yüklemin bildirdiği işi yapan veya yargının konusu olan varlıktır. "Kim?", "Ne?" sorularıyla bulunur. (Gizli özne, gerçek özne, sözde özne olabilir.)
- Nesne: Yüklemden etkilenen öğedir. "Ne?", "Neyi?", "Kimi?" sorularıyla bulunur. (Belirtili nesne ve belirtisiz nesne olarak ikiye ayrılır.)
- Dolaylı Tümleç (Yer Tamlayıcısı): Yüklemin anlamını yer, yön, bulunma, ayrılma gibi yönlerden tamamlayan öğedir. "-e, -de, -den" eklerini alır. "Kime?", "Kimde?", "Kimden?", "Neye?", "Neyde?", "Neyden?", "Nereye?", "Nerede?", "Nereden?" sorularıyla bulunur.
- Zarf Tümleci: Yüklemin anlamını zaman, durum, miktar, yer-yön, sebep, araç, şart gibi yönlerden tamamlayan öğedir. "Nasıl?", "Ne zaman?", "Ne kadar?", "Nereye?", "Niçin?", "Ne ile?", "Kim ile?" sorularıyla bulunur.
💡 İpucu: Cümlenin öğelerini bulurken önce yüklemi, sonra özneyi bulmak işini kolaylaştırır.
📌 Metin Türleri
Metinler, farklı amaçlarla yazılır ve farklı özellikler taşır. Genel olarak sanatsal (edebi) ve öğretici metinler olarak ikiye ayrılırlar.
- Sanatsal (Edebi) Metinler: Okuyucuda estetik zevk uyandırmayı, düşündürmeyi, duygulandırmayı amaçlar. Gerçekliği yorumlar, imgelerden ve söz sanatlarından yararlanır. Öznellik hâkimdir. (Örn: Şiir, Hikaye, Roman, Tiyatro)
- Öğretici Metinler: Bilgi vermeyi, öğretmeyi, açıklama yapmayı amaçlar. Gerçekliği olduğu gibi yansıtır, nesnel bir dil kullanılır. (Örn: Makale, Deneme, Fıkra, Haber Yazısı, Biyografi)
- Olay Çevresinde Oluşan Metinler: Bir olayı kişi, yer, zaman ve olay örgüsüyle anlatan metinlerdir. (Örn: Hikaye, Roman, Masal, Destan)
- Coşku ve Heyecanı Dile Getiren Metinler: Duyguların, coşkuların, hayallerin ön planda olduğu metinlerdir. (Örn: Şiir)
📝 Not: Hikaye (Öykü), yaşanmış veya yaşanabilecek olayları kişi, yer ve zaman belirterek anlatan kısa edebi türdür. Serim, düğüm, çözüm bölümlerinden oluşur.
📌 Şiir Bilgisi
Şiir, duygu, düşünce ve hayallerin bir düzen içinde, etkili ve güzel bir biçimde dile getirildiği edebi metin türüdür. Şiirde ahenk ve ritim önemlidir.
- Nazım Birimi: Şiirde anlam bütünlüğü taşıyan dizeler topluluğudur.
- Dize (Mısra): Şiirin her bir satırı.
- Beyit: İki dizeden oluşan nazım birimi.
- Dörtlük: Dört dizeden oluşan nazım birimi.
- Bent: Dört dizden fazla olan nazım birimi.
- Ölçü (Vezin): Şiirde dizelerdeki hece sayısı veya hecelerin açıklık-kapalılık düzenine göre belirlenen ahenk unsurudur.
- Hece Ölçüsü: Dizelerdeki hece sayısının eşitliğine dayanır. Türk şiirinin millî ölçüsüdür.
- Aruz Ölçüsü: Hecelerin uzunluk (kapalı hece) ve kısalık (açık hece) değerlerine dayanır. Arap ve Fars edebiyatından gelmiştir.
- Serbest Ölçü: Herhangi bir ölçüye bağlı olmayan şiirlerdir.
- Kafiye (Uyak): Dize sonlarındaki ses benzerliğidir.
- Yarım Kafiye: Tek ses benzerliği (a-b).
- Tam Kafiye: İki ses benzerliği (al-kal).
- Zengin Kafiye: İkiden fazla ses benzerliği (dost-post).
- Cinaslı Kafiye: Yazılışları ve okunuşları aynı, anlamları farklı kelimelerle yapılan kafiye (gül-gül).
- Redif: Dize sonlarında, görev ve anlamca aynı olan ek veya kelimelerin tekrarıdır. Kafiyeden sonra gelir. (Örn: gelir-gider, gelirim-giderim)
- Söz Sanatları (Edebi Sanatlar): Anlatımı güçlendirmek, güzelleştirmek için kullanılan sanatlardır.
- Benzetme (Teşbih): İki farklı şey arasında ortak bir özellikten yola çıkarak yapılan karşılaştırma.
- Kişileştirme (Teşhis): İnsan dışındaki varlıklara insan özelliklerinin verilmesi.
- Abartma (Mübalağa): Bir olayı veya durumu olduğundan çok büyük ya da çok küçük gösterme.
- Tezat (Karşıtlık): Anlamca birbirine zıt kavramları bir arada kullanma.
💡 İpucu: Önce redifi, sonra kafiyeyi bulmak daha kolaydır. Redif ek veya kelime, kafiye ise ses benzerliğidir.
📌 Yazım Kuralları ve Noktalama İşaretleri
Doğru ve anlaşılır bir iletişim için yazım kuralları ve noktalama işaretleri önemlidir.
- Büyük Harflerin Kullanımı:
- Cümle başında, özel isimlerde (kişi adları, yer adları, millet adları, dil adları, din adları, unvanlar), kurum ve kuruluş adlarında, kitap, dergi, gazete adlarında kullanılır.
- Hitaplarda (Sevgili Öğretmenim), belirli tarih bildiren ay ve gün adlarında (29 Ekim Salı) büyük harf kullanılır.
- Birleşik Kelimelerin Yazımı:
- Ses düşmesi, ses türemesi veya anlam kayması varsa bitişik yazılır (kaynana, hissetmek, kuşburnu).
- İkinci kelimesi "-an, -en, -ar, -er, -maz, -mez, -mış, -miş" ekleriyle kurulan sıfat-fiil ekleri alan kalıplaşmış birleşik kelimeler bitişik yazılır (can kurtaran, mirasyedi).
- Somut olarak yer bildirmeyen alt, üst, üzeri sözcükleri bitişik yazılır (ayakaltı, bilinçaltı, akşamüstü).
- Kurum, kuruluş, kurul, birleşim, oturum ve iş yeri adları her kelimesi büyük harfle başlar ve ayrı yazılır (Türk Dil Kurumu).
- Noktalama İşaretleri:
- Nokta (.): Cümle sonuna konur, kısaltmalarda kullanılır, sayılarda sıra belirtir.
- Virgül (,): Eş görevli kelime veya kelime gruplarını ayırır, sıralı cümleleri ayırır, ara söz ve ara cümlelerin başına ve sonuna konur, tırnak içine alınmamış alıntı cümlelerinden sonra konur.
- Noktalı Virgül (;): Cümle içinde virgüllerle ayrılmış tür veya takımları ayırmak için kullanılır, öğeleri arasında virgül bulunan sıralı cümleleri ayırır.
- İki Nokta (:): Kendisinden sonra örnek verilecek veya açıklama yapılacak cümlelerin sonuna konur.
- Üç Nokta (...): Tamamlanmamış cümlelerin sonuna, alıntılarda atlanan yerleri belirtmek için, sözün bir yerde kesildiğini göstermek için konur.
- Soru İşareti (?): Soru bildiren cümle veya sözlerin sonuna konur.
- Ünlem İşareti (!): Sevinç, kıvanç, acı, korku, şaşma gibi duyguları anlatan cümle veya sözlerin sonuna konur, seslenme ve hitap sözlerinden sonra konur.
- Tırnak İşareti (" "): Başka birinden veya yazıdan olduğu gibi aktarılan sözler tırnak içine alınır, özel olarak vurgulanmak istenen sözler tırnak içine alınır.
- Yay Ayraç ( ): Cümledeki anlamı tamamlayan ve cümlenin dışında kalan ek bilgiler için kullanılır, tiyatro eserlerinde konuşanın hareketlerini, durumunu açıklamak için kullanılır.
⚠️ Dikkat: "-de / -da" bağlacı ayrı yazılırken, "-de / -da" eki bitişik yazılır. Bağlaç olan "-ki" ayrı, ek olan "-ki" bitişik yazılır. Bağlaç olan "mi" her zaman ayrı yazılır.
💡 İpucu: Yazım ve noktalama kurallarını pekiştirmek için bol bol okuma yap ve yazılı metinleri incele!
