🎓 11. sınıf felsefe 1. dönem 2. yazılı 3. senaryo meb Test 1 - Ders Notu
Bu ders notu, 11. sınıf felsefe 1. dönem 2. yazılı sınavında karşılaşabileceğiniz temel konuları, özellikle Varlık Felsefesi (Ontoloji), Bilgi Felsefesi (Epistemoloji), Ahlak Felsefesi (Etik) ve Antik Yunan felsefesinin önemli isimlerini sade bir dille özetlemektedir.
📌 Felsefenin Temel Disiplinleri
Felsefe, evreni, insanı ve bilgiyi anlamaya çalışan geniş bir düşünce alanıdır. Bu alanda farklı konulara odaklanan alt dallar bulunur.
- Varlık Felsefesi (Ontoloji): Varlığın ne olduğunu, var olup olmadığını, temel niteliklerini sorgular.
- Bilgi Felsefesi (Epistemoloji): Bilginin kaynağını, sınırlarını, değerini ve doğruluğunu inceler.
- Ahlak Felsefesi (Etik): İyi ve kötünün ne olduğunu, doğru eylemin ne olduğunu, ahlaki değerlerin temelini araştırır.
- Siyaset Felsefesi: Devletin, iktidarın, adaletin ve özgürlüğün doğasını sorgular.
- Sanat Felsefesi (Estetik): Güzelliğin ne olduğunu, sanatın amacını ve doğasını inceler.
- Din Felsefesi: Dinin temel kavramlarını, inançlarını ve Tanrı'nın varlığını felsefi açıdan ele alır.
💡 İpucu: Her bir disiplinin temel sorusunu ve neyi araştırdığını bilmek, konuları ayırt etmenizi kolaylaştıracaktır.
📌 Varlık Felsefesi (Ontoloji)
Varlık felsefesi, "Varlık var mıdır?", "Varlığın ana maddesi (arkhe) nedir?" gibi sorularla varoluşun doğasını ve temelini araştırır.
- Temel Sorusu: Varlık var mıdır? Varsa nedir?
- Varlığın Nitelikleri: Varlık, oluş mudur, duruş mudur? Tek midir, çok mudur?
- Temel Yaklaşımlar:
- Materyalizm (Maddecilik): Varlığın temelinde madde olduğunu savunur. Her şey maddeden ibarettir. (Demokritos, Hobbes, La Mettrie)
- İdealizm (Fikircilik): Varlığın temelinde düşünce, ruh veya fikir olduğunu savunur. Madde, düşüncenin bir ürünüdür. (Platon, Berkeley, Hegel)
- Düalizm (İkicilik): Varlığın hem maddeden hem de ruhtan (düşünceden) oluştuğunu savunur. (Descartes)
- Fenomenoloji (Görüngübilim): Varlığı, bilincin kendisine görünen şekliyle (fenomen) incelemeyi amaçlar. (Husserl)
- Egzistansiyalizm (Varoluşçuluk): İnsan varoluşunun özden önce geldiğini, insanın kendi özünü eylemleriyle yarattığını savunur. (Sartre, Camus)
- Arkhe: İlk Çağ Yunan filozoflarının, varlığın ana maddesi veya ilkesi olarak gördükleri şey. (Thales'e göre su, Anaksimenes'e göre hava, Herakleitos'a göre ateş, Demokritos'a göre atom)
⚠️ Dikkat: Materyalizm ve idealizm birbirine zıt iki temel görüştür. Örneklerle bu farkı pekiştirin. Örneğin, Platon'un ideaları idealizme, Demokritos'un atomları materyalizme örnektir.
📌 Bilgi Felsefesi (Epistemoloji)
Bilgi felsefesi, "Doğru bilgi mümkün müdür?", "Bilginin kaynağı nedir?" gibi sorularla bilginin doğasını, sınırlarını ve güvenilirliğini araştırır.
- Temel Sorusu: Doğru bilgiye ulaşmak mümkün müdür? Bilginin kaynağı nedir?
- Bilginin Doğruluğu: Bir bilginin doğru kabul edilmesi için hangi ölçütlere sahip olması gerekir? (Uygunluk, tutarlılık, apaçıklık, yarar)
- Bilginin Kaynağına İlişkin Yaklaşımlar:
- Rasyonalizm (Akılcılık): Doğru bilginin kaynağı akıldır. Duyular yanıltıcıdır. (Sokrates, Platon, Descartes, Spinoza, Leibniz, Hegel)
- Empirizm (Deneycilik): Doğru bilginin kaynağı deney ve duyulardır. İnsan zihni doğuştan boş bir levhadır (tabula rasa). (John Locke, David Hume)
- Kritisizm (Eleştirel Felsefe): Bilginin oluşumunda hem aklın hem de deneyin rolünü kabul eder. Akıl deney verilerini düzenler. (Immanuel Kant)
- Entüisyonizm (Sezgicilik): Doğru bilginin kaynağı sezgidir. Akıl ve deney yetersizdir. (Henri Bergson, Gazali)
- Pozitivizm (Olguculuk): Doğru bilginin kaynağı olgulara dayalı bilimsel verilerdir. Metafizik reddedilir. (Auguste Comte)
- Pragmatizm (Faydacılık): Bir bilginin doğruluğu, onun sağladığı fayda ve işe yararlılıkla ölçülür. (William James, John Dewey)
💡 İpucu: Rasyonalizm ve empirizm arasındaki temel fark, bilginin doğuştan mı geldiği (akıl) yoksa sonradan mı edinildiği (deneyim) üzerinedir.
📌 Ahlak Felsefesi (Etik)
Ahlak felsefesi, "İyi nedir?", "Kötü nedir?", "İnsan ahlaki eylemlerinde özgür müdür?" gibi sorularla ahlaki değerleri ve eylemleri inceler.
- Temel Sorusu: İyi ve kötü nedir? Ahlaki eylemin amacı nedir?
- Ahlak Yasası: İnsanların eylemlerini yönlendiren genel kurallar veya ilkeler.
- Özgürlük ve Sorumluluk: İnsan eylemlerinde özgür müdür? Özgürlük varsa sorumluluk da var mıdır?
- Evrensel Ahlak Yasasının Olup Olmadığı Tartışması:
- Evrensel Ahlak Yasasını Reddedenler: Hedonizm (hazcılık - Epiküros), Egoizm (bencillik - Hobbes), Anarşizm (kuralsızlık), Nihilizm (hiçbir değerin olmadığını savunma - Nietzsche).
- Evrensel Ahlak Yasasını Kabul Edenler:
- Sokrates: Bilgi ahlaktır. Kimse bilerek kötülük yapmaz.
- Platon: En yüksek iyi "iyi ideası"dır. İnsan bu ideaya ulaşmaya çalışmalıdır.
- Aristoteles: "Altın orta" ilkesi. Aşırılıklardan kaçınarak erdemli olmak.
- Kant (Ödev Ahlakı): Ahlaki eylem, sonuçlarına göre değil, ödev duygusuyla, iyi niyetle yapıldığı için değerlidir. "Kategorik İmperatif" (koşulsuz buyruk) evrensel ahlak yasasının temelidir.
- Faydacılık (Utilitarizm): En fazla sayıda insana en büyük faydayı sağlayan eylem ahlakidir. (J. Bentham, J.S. Mill)
⚠️ Dikkat: Kant'ın ödev ahlakı, ahlaki eylemin temelini niyet ve ödevde ararken, faydacılık sonuçlarda arar. Bu iki yaklaşım arasındaki fark önemlidir.
📌 Antik Yunan Felsefesi'nden Önemli Filozoflar ve Görüşleri
Batı felsefesinin temelleri Antik Yunan'da atılmıştır. Bu dönemdeki düşünürler, varlık, bilgi ve ahlak üzerine ilk sistemli sorgulamaları yapmışlardır.
📌 İlk Çağ Doğa Filozofları
MÖ 7. yüzyılda İyonya'da doğa olaylarını mitoloji yerine akılla açıklamaya çalışan ilk filozoflardır. "Arkhe" sorununa odaklanmışlardır.
- Thales: Varlığın ana maddesi (arkhe) "su"dur. Her şey sudan gelir ve suya döner.
- Anaksimandros: Arkhe "apeiron"dur (sınırsız, belirsiz olan).
- Anaksimenes: Arkhe "hava"dır. Hava yoğunlaşarak ve seyrekleşerek diğer varlıkları oluşturur.
- Herakleitos: "Her şey akar, değişmeyen tek şey değişimin kendisidir." Arkhe "ateş"tir. Zıtların birliği ve sürekli değişim (oluş) vurgusu.
- Parmenides: "Varlık vardır, yokluk yoktur." Varlık birdir, değişmez ve hareketsizdir. Duyular yanıltıcıdır, akıl gerçeği gösterir. (Herakleitos'un zıttı)
- Demokritos: Varlığın temelinde "atomlar" ve "boşluk" vardır. Atomlar değişmez, bölünmez ve sonsuz sayıdadır. Materyalizmin ilk temsilcilerindendir.
📌 Sofistler
MÖ 5. yüzyılda Atina'da ortaya çıkan, bilgi ve ahlak konusunda göreceliği savunan öğretmenlerdir.
- Protagoras: "İnsan her şeyin ölçüsüdür." Bilgi ve değerler kişiden kişiye göre değişir, evrensel doğruluk yoktur.
- Gorgias: "Hiçbir şey yoktur. Olsa bile bilinemez. Bilinse bile başkasına aktarılamaz." Radikal bir nihilizm ve şüphecilik.
📌📌 Sokrates
Atina'nın en ünlü filozoflarından biridir. Yazılı eser bırakmamış, görüşleri öğrencisi Platon aracılığıyla bilinir.
- "Sorgulanmamış hayat yaşanmaya değmez."
- "Bildiğim tek şey hiçbir şey bilmediğimdir."
- Sokratik Yöntem (Maiotik - Doğurtma): Karşısındakine sorular sorarak, doğru bilgiyi kendisinin bulmasını sağlama. İronik sorularla kişinin bilgisizliğini ortaya çıkarma.
- Bilgi Ahlaktır: Kimse bilerek kötülük yapmaz. Kötülük, bilgisizlikten kaynaklanır.
- Evrensel ahlaki değerlerin varlığını savunur.
📌 Platon (Eflatun)
Sokrates'in öğrencisi, Aristoteles'in hocasıdır. Felsefe tarihinin en etkili isimlerinden biridir.
- İdealar Kuramı: Gerçek varlıklar, duyular dünyasındaki nesneler değil, akılla kavranabilen "İdealar"dır. Duyular dünyası ideaların birer kopyasıdır.
- Mağara Alegorisi: İnsanların duyular dünyasında yaşadığını, gerçekleri (ideaları) göremediğini anlatan ünlü benzetme.
- Devlet Felsefesi: İdeal devletin başında "filozof krallar" olmalıdır. Adaletli bir toplum için herkesin kendi işini yapması gerekir.
- Ruhun ölümsüzlüğü ve bilgi edinmenin bir "anımsama" (anamnesis) olduğunu savunur.
📌 Aristoteles
Platon'un öğrencisi, Büyük İskender'in hocasıdır. Mantık, fizik, metafizik, etik, siyaset gibi birçok alanda eserler vermiştir.
- Madde ve Form: Her varlık madde ve formdan oluşur. Madde potansiyel, form ise aktüel (gerçekleşmiş) olandır.
- Dört Neden Öğretisi: Bir şeyin var olmasını sağlayan dört neden vardır: Maddi neden, Formel neden, Hareket ettirici neden, Amaçsal neden.
- Mantığın Kurucusu: Akıl yürütme biçimlerini (özellikle kıyas) sistemli hale getirmiştir.
- Altın Orta: Ahlaki erdemlerin, iki aşırı uç (eksiklik ve fazlalık) arasında yer alan "orta nokta" olduğunu savunur. (Örn: Cesaret, korkaklık ile cüretkarlık arasıdır.)
- Devletin amacı "iyi yaşam" sağlamaktır.
