🎓 7. sınıf fen bilimleri 1. dönem 2. yazılı 4. senaryo Test 2 - Ders Notu
Merhaba sevgili 7. sınıf öğrencileri! Bu ders notu, fen bilimleri 1. dönem 2. yazılı sınavına hazırlanırken bilmeniz gereken temel konuları özetlemek için hazırlandı. Özellikle "Hücre ve Bölünmeler" ile "Kuvvet ve Enerji" ünitelerine odaklanacağız.
📌 Hücre ve Temel Yapısı
Canlıların en küçük yapı ve görev birimi olan hücre, tüm yaşamsal faaliyetlerin gerçekleştiği yerdir. Hayvan ve bitki hücreleri arasında bazı önemli farklar bulunur.
- Hücre Zarı: Hücreyi dış ortamdan ayırır, seçici geçirgendir ve madde giriş çıkışını kontrol eder.
- Sitoplazma: Hücre zarı ile çekirdek arasını dolduran yarı akışkan maddedir. İçinde organeller bulunur.
- Çekirdek: Hücrenin yönetim merkezidir. Kalıtsal bilgileri (DNA) taşır ve hücre bölünmesini kontrol eder.
- Organeller: Sitoplazmada bulunan ve hücrenin yaşamsal faaliyetlerini gerçekleştiren küçük yapılar.
- Mitokondri: Hücrenin enerji santralidir, solunum yapar.
- Ribozom: Protein üretir.
- Endoplazmik Retikulum: Madde taşınmasını sağlar.
- Golgi Cisimciği: Salgı ve paketleme yapar.
- Lizozom (Hayvan hücresinde): Hücre içi sindirimi yapar.
- Koful: Atık ve besin depolar. Bitki hücrelerinde büyük ve az, hayvan hücrelerinde küçük ve çoktur.
- Kloroplast (Bitki hücresinde): Fotosentez yapar, yeşil rengi verir.
- Sentrozom (Hayvan hücresinde): Hücre bölünmesinde görev alır.
💡 İpucu: Bitki hücrelerinde hücre duvarı, kloroplast ve büyük merkezi koful bulunurken, hayvan hücrelerinde lizozom ve sentrozom bulunur. Bu farklara dikkat!
📌 Mitoz Bölünme
Mitoz bölünme, tek hücreli canlılarda üremeyi, çok hücreli canlılarda ise büyüme, gelişme ve yıpranan dokuların onarımını sağlayan bir hücre bölünmesi çeşididir.
- Bir ana hücreden, kalıtsal yapısı ana hücreyle tamamen aynı olan 2 yeni hücre oluşur.
- Kromozom sayısı değişmez. Ana hücre $2n$ kromozomlu ise, oluşan yeni hücreler de $2n$ kromozomludur.
- Vücut hücrelerinde (deri, kas, kemik vb.) görülür.
- Kalıtsal çeşitlilik sağlamaz.
- Hayat boyu devam edebilir.
⚠️ Dikkat: Mitoz bölünmede kromozom sayısının ve kalıtsal bilginin korunduğunu unutmayın!
📌 Mayoz Bölünme
Mayoz bölünme, eşeyli üreyen canlılarda üreme hücrelerinin (sperm, yumurta, polen) oluşumunu sağlayan özel bir hücre bölünmesi çeşididir.
- Bir ana hücreden, kalıtsal yapısı farklı olan 4 yeni hücre oluşur.
- Kromozom sayısı yarıya iner. Ana hücre $2n$ kromozomlu ise, oluşan yeni hücreler $n$ kromozomludur.
- Eşey ana hücrelerinde (yumurtalık, testis) görülür.
- Kalıtsal çeşitlilik sağlar (parça değişimi olayı sayesinde).
- Canlının ergenlik döneminden itibaren başlar ve üreme dönemi boyunca devam eder.
💡 İpucu: Mayozun temel amacı, tür içinde kalıtsal çeşitliliği sağlamak ve döllenme ile kromozom sayısının sabit kalmasını garanti etmektir.
📌 İş ve Enerji İlişkisi
Fizikte "iş" dediğimizde, günlük hayattaki anlamından farklı bir durumu kastederiz. Bir cisme kuvvet uygulandığında ve cisim kuvvet doğrultusunda yer değiştirdiğinde fiziksel anlamda iş yapılmış olur.
- İş ($W$), uygulanan kuvvet ($F$) ile cismin aldığı yolun ($x$) çarpımına eşittir: $W = F \times x$.
- İşin birimi Joule (J)'dür. Kuvvetin birimi Newton (N), yolun birimi metre (m)'dir.
- Kuvvetin yönü ile cismin hareket yönü aynı olmalıdır. Örneğin, sırtında çanta taşıyan bir öğrenci yatay yolda yürürken, çantaya yukarı doğru kuvvet uygular ama yatayda hareket eder. Bu durumda fiziksel anlamda iş yapmaz.
⚠️ Dikkat: Bir cismi sadece taşımak veya itmek iş yapmak anlamına gelmez. Cisim, uyguladığınız kuvvet doğrultusunda mutlaka hareket etmelidir.
📌 Enerji Türleri
Enerji, iş yapabilme yeteneğidir. Farklı enerji türleri vardır ve bunlar birbirine dönüşebilir.
- Kinetik Enerji: Hareket halindeki cisimlerin sahip olduğu enerjidir.
- Cismin kütlesi ($m$) ve sürati ($v$) ile doğru orantılıdır.
- Formülü: $E_k = \frac{1}{2}mv^2$.
- Örnek: Koşan bir çocuk, hareket eden araba, akan su.
- Potansiyel Enerji: Cismin konumundan veya durumundan dolayı depoladığı enerjidir.
- Çekim Potansiyel Enerjisi: Cismin yerden yüksekliğinden dolayı sahip olduğu enerjidir.
- Cismin kütlesi ($m$), yer çekimi ivmesi ($g$) ve yerden yüksekliği ($h$) ile doğru orantılıdır.
- Formülü: $E_p = mgh$.
- Örnek: Bir dalda asılı duran elma, raftaki kitap.
- Esneklik Potansiyel Enerjisi: Esnek cisimlerin sıkıştırılması veya gerilmesi sonucu depoladığı enerjidir.
- Örnek: Gerilmiş yay, sıkıştırılmış sünger, gerilmiş lastik.
💡 İpucu: Bir cismin sürati iki katına çıkarsa, kinetik enerjisi dört katına çıkar ($v^2$ etkisinden dolayı).
📌 Enerji Dönüşümleri ve Korunumu
Evrendeki toplam enerji miktarı sabittir. Enerji yoktan var edilemez, vardan yok edilemez; sadece bir türden başka bir türe dönüşür.
- Enerji dönüşümlerine günlük hayattan birçok örnek verebiliriz:
- Hareket halindeki bir topun kinetik enerjisi, yokuş yukarı çıkarken potansiyel enerjiye dönüşür.
- Barajdaki suyun yüksekliği nedeniyle sahip olduğu çekim potansiyel enerjisi, aşağı akarken kinetik enerjiye, türbinleri çevirirken mekanik enerjiye ve ardından elektrik enerjisine dönüşür.
- Bir elmanın daldan düşmesi sırasında potansiyel enerjisi azalırken, kinetik enerjisi artar.
- Sürtünme kuvveti, enerjinin bir kısmını genellikle ısı enerjisine dönüştürerek mekanik enerjiyi (kinetik + potansiyel) azaltır. Ancak toplam enerji (mekanik + ısı) her zaman korunur.
⚠️ Dikkat: Sürtünmesiz ortamlarda mekanik enerji korunurken (kinetik + potansiyel enerji toplamı değişmez), sürtünmeli ortamlarda mekanik enerji ısıya dönüşerek azalır ama evrendeki toplam enerji her zaman korunur.
