🎓 7. sınıf fen bilimleri 1. dönem 2. yazılı 4. senaryo Test 1 - Ders Notu
Merhaba sevgili 7. sınıf öğrencileri! Bu ders notu, 1. dönem 2. yazılınızda karşınıza çıkabilecek temel fen bilimleri konularını, yani Hücre ve Bölünmeler ile Kuvvet ve Enerji ünitelerini sade bir dille özetlemek için hazırlandı. Testi çözerken bu notlardan faydalanabilir, bilgilerinizi tazeleyebilirsiniz.
📌 Hücrenin Yapısı ve Görevleri
Canlıların en küçük yapı birimi olan hücreler, tüm yaşamsal faaliyetleri gerçekleştirir. Bitki ve hayvan hücreleri arasında bazı önemli farklar bulunur.
- Hücre Zarı: Hücreyi dış etkilerden korur, madde giriş-çıkışını düzenler. Canlı, esnek ve seçici geçirgendir.
- Sitoplazma: Hücre zarı ile çekirdek arasını dolduran yarı akışkan maddedir. İçinde organeller bulunur.
- Çekirdek: Hücrenin yönetim merkezidir. Kalıtsal bilgileri (DNA) taşır ve hücrenin büyüme, gelişme, bölünme gibi faaliyetlerini kontrol eder.
- Mitokondri: Hücrenin enerji santralidir. Besinleri oksijenle yakarak enerji (ATP) üretir.
- Ribozom: Protein sentezinden sorumlu en küçük organeldir.
- Endoplazmik Retikulum: Hücre içinde madde taşıma ve depolama görevi yapar.
- Golgi Cismi: Salgı maddelerinin (ter, gözyaşı, süt vb.) üretimi, paketlenmesi ve depolanmasında görevlidir.
- Lizozom (Hayvan hücresinde): Hücre içi sindirimi yapar, yaşlı ve yıpranmış organelleri yok eder.
- Koful: Hücrede atık maddeleri, suyu ve besinleri depolar. Bitki hücrelerinde büyük ve az, hayvan hücrelerinde küçük ve çoktur.
- Sentrozom (Hayvan hücresinde): Hücre bölünmesinde görevlidir.
- Kloroplast (Bitki hücresinde): Fotosentez yaparak besin ve oksijen üretir. Bitkilere yeşil rengini verir.
- Hücre Duvarı (Bitki hücresinde): Hücre zarının dışında bulunur, cansız, tam geçirgen ve hücreye dayanıklılık ile destek sağlar.
💡 İpucu: Bitki hücresinde kloroplast, hücre duvarı ve büyük kofullar bulunurken; hayvan hücresinde lizozom ve sentrozom bulunur. Bu farkları iyi öğren!
📌 Mitoz Bölünme
Mitoz, bir hücrenin kendini kopyalayarak iki özdeş yeni hücre oluşturmasıdır. Canlılarda büyüme, gelişme, yaraların onarımı ve tek hücrelilerde üremeyi sağlar.
- Amacı: Vücut hücrelerinde görülür. Kromozom sayısını sabit tutarak, ana hücreyle aynı genetik yapıda iki yeni hücre oluşturmaktır.
- Evreleri: Hücre büyümesi, DNA'nın kendini eşlemesi (interfaz), çekirdek zarının erimesi, kromozomların ortada dizilmesi, kardeş kromatitlerin ayrılması, sitoplazma bölünmesi ve iki yeni hücre oluşumu şeklinde ilerler.
- Sonuç: Kromozom sayısı ve genetik yapısı ana hücreyle aynı olan iki yeni hücre oluşur.
⚠️ Dikkat: Mitoz bölünme sonucunda oluşan hücreler birbirinin ve ana hücrenin kopyasıdır. Kalıtsal çeşitlilik sağlamaz.
📌 Mayoz Bölünme
Mayoz, üreme ana hücrelerinde görülen ve kromozom sayısını yarıya indiren özel bir hücre bölünmesidir. Canlılarda üreme ve kalıtsal çeşitliliği sağlar.
- Amacı: Üreme hücrelerini (gametleri) oluşturmak ve tür içinde kromozom sayısının nesiller boyu sabit kalmasını sağlamaktır.
- Evreleri: İki aşamada gerçekleşir (Mayoz I ve Mayoz II). Mayoz I'de kromozom sayısı yarıya iner, Mayoz II ise mitoza benzer.
- Sonuç: Ana hücrenin kromozom sayısının yarısı kadar kromozom içeren, genetik yapısı farklı dört yeni hücre oluşur.
📝 Mitoz ve Mayoz Arasındaki Farklar:
- Yer: Mitoz vücut hücrelerinde, Mayoz üreme ana hücrelerinde.
- Oluşan Hücre Sayısı: Mitozda 2, Mayozda 4.
- Kromozom Sayısı: Mitozda sabit kalır, Mayozda yarıya iner.
- Genetik Çeşitlilik: Mitozda oluşmaz, Mayozda oluşur.
- Amacı: Mitoz büyüme, onarım; Mayoz üreme, kalıtsal çeşitlilik.
📌 İş, Enerji ve Güç
Fizikte iş, enerji ve güç kavramları günlük dildeki anlamlarından farklıdır.
- İş (W): Bir cisme kuvvet uygulandığında, cisim kuvvet doğrultusunda yer değiştiriyorsa iş yapılmış olur. İşin birimi Joule (J)'dür.
$İş = Kuvvet \times Yol \implies W = F \times x$
💡 İpucu: Kuvvet ve yol aynı doğrultuda olmalıdır. Örneğin, bir çantayı yatayda taşırken iş yapılmaz çünkü kuvvet (yukarı doğru) ile yol (yatay) farklı doğrultudadır. Ancak çantayı yerden kaldırırken iş yapılır.
- Enerji: İş yapabilme yeteneğidir. Enerjinin birimi de Joule (J)'dür. Enerji yoktan var edilemez, var olan enerji de yok edilemez; sadece bir türden başka bir türe dönüşür (Enerjinin Korunumu Yasası).
- Güç (P): Birim zamanda yapılan iş miktarıdır. Yani işin ne kadar hızlı yapıldığını gösterir. Gücün birimi Watt (W)'tır.
$Güç = \frac{İş}{Zaman} \implies P = \frac{W}{t}$
Örneğin, aynı işi daha kısa sürede yapan kişi veya makine daha güçlüdür.
📌 Enerji Türleri ve Dönüşümleri
Enerji birçok farklı biçimde bulunabilir ve birbirine dönüşebilir.
- Kinetik Enerji ($E_k$): Hareket eden cisimlerin sahip olduğu enerjidir. Cismin kütlesine ve hızına bağlıdır.
$Kinetik Enerji = \frac{1}{2} \times Kütle \times Hız^2 \implies E_k = \frac{1}{2}mv^2$
⚠️ Dikkat: Hız iki katına çıktığında kinetik enerji dört katına çıkar!
- Potansiyel Enerji ($E_p$): Cisimlerin konumlarından veya durumlarından dolayı sahip oldukları enerjidir.
- Yer Çekimi Potansiyel Enerjisi: Bir cismin yerden yüksekliğinden dolayı sahip olduğu enerjidir. Kütlesine, yer çekimi ivmesine ve yüksekliğine bağlıdır.
$Yer Çekimi Potansiyel Enerjisi = Kütle \times Yer Çekimi İvmesi \times Yükseklik \implies E_p = mgh$
Örneğin, raftaki bir kitap veya dağdaki bir kaya potansiyel enerjiye sahiptir.
- Esneklik Potansiyel Enerjisi: Esnek cisimlerin (yay, lastik) sıkıştırılması veya gerilmesiyle depoladığı enerjidir.
- Mekanik Enerji: Bir cismin kinetik enerjisi ile potansiyel enerjisinin toplamıdır. Hava sürtünmesinin ihmal edildiği durumlarda mekanik enerji korunur.
$Mekanik Enerji = Kinetik Enerji + Potansiyel Enerji$
Örneğin, yukarı fırlatılan bir topun yükselirken kinetik enerjisi azalır, potansiyel enerjisi artar; düşerken ise tam tersi olur. Ancak toplam mekanik enerjisi (sürtünme yoksa) değişmez.
- Enerji Dönüşümleri: Enerji bir türden başka bir türe dönüşebilir. Örneğin, bir hidroelektrik santralinde suyun potansiyel enerjisi önce kinetik enerjiye, sonra türbinlerde mekanik enerjiye, jeneratörlerde ise elektrik enerjisine dönüşür.
- Sürtünme Kuvveti ve Enerji Kaybı: Sürtünme kuvveti, hareketli cisimlerin enerjisinin bir kısmını ısı enerjisine dönüştürerek kaybolmasına neden olur. Bu yüzden sürtünme olan ortamlarda mekanik enerji korunmaz, bir kısmı ısıya dönüşür.
Sevgili öğrenciler, bu notları dikkatlice okuyup anlamaya çalışın. Unutmayın, düzenli tekrar ve bol soru çözmek başarının anahtarıdır. Sınavınızda başarılar dilerim! 🚀
