🎓 6. Sınıf Kelimeleri Kök ve Eklerine Nasıl Ayırırız? Test 1 - Ders Notu
Merhaba sevgili öğrenciler! Bu ders notu, "Kelimeleri Kök ve Eklerine Ayırma" testinizde karşınıza çıkabilecek temel konuları, yani kelime köklerini, yapım eklerini ve çekim eklerini kolayca anlamanız için hazırlandı.
📌 Kelime Kökü Nedir?
Bir kelimenin anlamlı en küçük parçasına kök denir. Kök, kelimenin temel anlamını taşır ve daha fazla parçalanamaz. Kökü bulurken, kelimenin şu anki anlamıyla bir bağlantısı olmasına dikkat etmelisin.
- Örnek: "kitaplık" kelimesinin kökü "kitap"tır. "Kitap" daha fazla parçalanamaz ve "kitaplık" ile anlam bağı vardır.
- Örnek: "oku-mak" kelimesinin kökü "oku-"dur.
- Örnek: "göz-lük" kelimesinin kökü "göz"dür.
💡 İpucu: Kökü bulduğunda, o kökün kelimenin şimdiki anlamıyla ilgili olup olmadığını kontrol et. Örneğin, "balıkçı" kelimesinin kökü "bal" değil, "balık" olmalı, çünkü "balıkçı" balıkla ilgilidir.
📝 İsim Kökü ve Fiil Kökü
Türkçede kelime kökleri iki ana gruba ayrılır:
- İsim Kökü: Varlıkları, kavramları, durumları karşılayan köklerdir. Sonuna "-mek / -mak" mastar ekini alamazlar.
- Örnek: ev, su, kalem, sevgi (sevgi kelimesinin kökü "sev-" fiil köküdür, ama "sevgi" artık bir isimdir.)
- Fiil Kökü: İş, oluş, hareket bildiren köklerdir. Sonuna "-mek / -mak" mastar ekini alabilirler.
- Örnek: gel-, gör-, oku-, yaz-, koş- (gelmek, görmek, okumak...)
⚠️ Dikkat: Bazı kelimelerin kökü hem isim hem fiil olarak kullanılabilir (ortak kök). Örneğin, "savaş" kelimesi hem bir isim (savaş) hem de bir fiil (savaşmak) kökü olabilir. Cümledeki kullanımına bakarak karar vermelisin.
📚 Ekler: Yapım Ekleri ve Çekim Ekleri
Ekler, köklere gelerek kelimelerin anlamını veya görevini değiştiren küçük ses parçacıklarıdır. Ekler iki ana gruba ayrılır:
- Yapım Ekleri:
- Kökün anlamını veya türünü (isimden fiil, fiilden isim vb.) tamamen değiştirerek yeni bir kelime türetirler.
- Yapım eki alan kelimeye "türemiş kelime" denir.
- Örnekler:
- göz (isim) + -lük (yapım eki) = gözlük (yeni bir isim)
- oku (fiil) + -yucu (yapım eki) = okuyucu (yeni bir isim)
- ev (isim) + -li (yapım eki) = evli (yeni bir isim)
- tatlı (isim) + -laş (yapım eki) = tatlılaşmak (yeni bir fiil)
- Çekim Ekleri:
- Kelimenin anlamını değiştirmezler, sadece cümledeki görevini (çoğul, aitlik, zaman, durum vb.) belirtirler.
- Kelimeye yeni bir anlam katmazlar.
- Örnekler:
- ev (isim) + -ler (çoğul eki) = evler
- kitap (isim) + -ı (belirtme hal eki) = kitabı
- gel (fiil) + -di (geçmiş zaman eki) = geldi
- ben (zamir) + -im (iyelik eki) = benim
💡 İpucu: Bir kelimede hem yapım hem de çekim eki varsa, önce yapım ekleri, sonra çekim ekleri gelir. Örneğin: "ev-li-ler" kelimesinde "ev" kök, "-li" yapım eki, "-ler" çekim ekidir.
🔍 Kelimeleri Kök ve Eklere Ayırma Adımları
Bir kelimeyi doğru şekilde kök ve eklerine ayırmak için şu adımları izleyebilirsin:
- 1. Adım: Kelimenin en küçük, anlamlı parçasını bulmaya çalış. Bu senin "kök"ün olacak.
- 2. Adım: Bulduğun kökün, kelimenin şimdiki anlamıyla bir bağlantısı olup olmadığını kontrol et.
- 3. Adım: Kökten sonra gelen eklere tek tek bak. Bu ek kelimenin anlamını veya türünü değiştiriyor mu? Eğer değiştiriyorsa "yapım eki"dir.
- 4. Adım: Eğer ek kelimenin anlamını değiştirmeden sadece cümledeki görevini belirtiyorsa (çoğul yapıyor, zaman bildiriyor, aitlik katıyorsa vb.) bu bir "çekim eki"dir.
- Örnek: "balıkçılar" kelimesini inceleyelim:
- "balık" (isim kökü)
- "balık" + "-çı" = "balıkçı" (yeni bir isim türedi, yani "-çı" yapım eki)
- "balıkçı" + "-lar" = "balıkçılar" (anlam değişmedi, sadece çoğul oldu, yani "-lar" çekim eki)
⚠️ Dikkat: Her ek bir anlam taşır veya bir görev üstlenir. Kelimeleri ayırırken hiçbir eki atlamamaya ve doğru sırayla ayırmaya özen göster!
