🎓 Performans Ödevi Örnekleri: İlkokul, Ortaokul ve Lise Düzeyinde Test 1 - Ders Notu
Bu ders notu, "Performans Ödevi Örnekleri: İlkokul, Ortaokul ve Lise Düzeyinde Test 1" testinde karşılaşabileceğin Türkçe ve Matematik konularını kapsar. Amacımız, konuları en sade haliyle anlayıp testte başarılı olmana yardımcı olmaktır.
📌 Fiilimsiler (Eylemsiler)
Fiilimsiler, fiil kök veya gövdelerine belirli ekler gelerek türeyen, cümlede isim, sıfat veya zarf görevinde kullanılan kelimelerdir. Fiil özelliğini tamamen kaybetmezler ama çekimli fiil gibi zaman ve şahıs eki almazlar.
- İsim-Fiiller (Mastar): Fiile "-ma, -ış, -mak" ekleri gelerek oluşur. Cümlede isim gibi kullanılır.
- Sıfat-Fiiller (Ortaç): Fiile "-an, -ası, -mez, -ar, -dik, -ecek, -miş" ekleri gelerek oluşur. Cümlede sıfat görevi görür, kendinden sonraki ismi niteler.
- Zarf-Fiiller (Bağ-Fiil, Ulaç): Fiile "-ken, -alı, -madan, -ince, -ip, -arak, -dıkça, -e...-e, -r...-mez, -casına, -meksizin, -dığında" gibi ekler gelerek oluşur. Cümlede zarf görevi görür, genellikle fiili veya fiilimsiyi zaman ya da durum yönünden belirtir.
💡 İpucu: Fiilimsiler olumsuzluk eki (-ma/-me) alabilirler. Ancak bazı kelimeler fiilimsi eki alıp zamanla bir varlığın veya kavramın kalıcı adı haline gelirse (dondurma, çakmak gibi), artık fiilimsi sayılmazlar.
📌 Cümle Çeşitleri
Cümleler, farklı özelliklerine göre sınıflandırılır. Bu özellikler genellikle yüklemin türü, yüklemin yeri, cümlenin yapısı ve cümlenin anlamı ile ilgilidir.
- Yüklemin Türüne Göre:
- Fiil Cümlesi: Yüklemi çekimli bir fiil olan cümledir. (Örn: "Geldi.")
- İsim Cümlesi: Yüklemi isim veya isim soylu bir sözcük olan cümledir. (Örn: "Öğrenciydi.")
- Yüklemin Yerine Göre:
- Kurallı (Düz) Cümle: Yüklemi sonda olan cümledir.
- Devrik Cümle: Yüklemi sonda olmayan (başta veya ortada) cümledir.
- Eksiltili Cümle: Yüklemi söylenmemiş, okuyucunun tamamlamasını bekleyen cümledir. (Sonunda üç nokta (...) bulunur.)
- Yapısına Göre:
- Basit Cümle: Tek bir yargı (tek bir yüklem) bildiren, içinde fiilimsi veya başka bir yan cümle bulunmayan cümledir.
- Birleşik Cümle: Bir temel cümle ve en az bir yan cümleden oluşan cümledir. Yan cümleler genellikle fiilimsilerle, "ki" bağlacıyla veya şart ekiyle kurulur.
- Sıralı Cümle: Birden fazla yüklemi olan, virgül veya noktalı virgülle birbirine bağlanmış cümlelerdir.
- Bağlı Cümle: Birden fazla yüklemi olan, "ve, veya, ama, fakat, ancak" gibi bağlaçlarla birbirine bağlanmış cümlelerdir.
⚠️ Dikkat: Yapısına göre cümle çeşitleri karıştırılabilir. Özellikle birleşik cümlelerdeki yan cümlecikleri iyi tespit etmek önemlidir. Fiilimsiler, birleşik cümlelerde yan cümlecik oluşturur.
➕ Kesirler ve Temel İşlemler
Kesirler, bir bütünün eş parçalarından birini veya birkaçını gösteren sayılardır. Pay, payda ve kesir çizgisinden oluşur.
- Basit Kesir: Payı paydasından küçük olan kesirdir. (Örn: $ rac{1}{2}$)
- Bileşik Kesir: Payı paydasına eşit veya paydasından büyük olan kesirdir. (Örn: $ rac{5}{3}$)
- Tam Sayılı Kesir: Bir tam sayı ve bir basit kesirden oluşan kesirdir. (Örn: $2 rac{1}{3}$)
- Kesirlerde Toplama/Çıkarma: Paydalar eşitse paylar toplanır/çıkarılır, payda aynı kalır. Paydalar farklıysa önce ortak bir paydada eşitlenir.
- Kesirlerde Çarpma: Paylar kendi arasında, paydalar kendi arasında çarpılır. (Örn: $ rac{1}{2} imes rac{3}{4} = rac{1 imes 3}{2 imes 4} = rac{3}{8}$)
- Kesirlerde Bölme: Birinci kesir aynen yazılır, ikinci kesir ters çevrilip çarpılır. (Örn: $ rac{1}{2} div rac{3}{4} = rac{1}{2} imes rac{4}{3} = rac{4}{6} = rac{2}{3}$)
💡 İpucu: Tam sayılı kesirlerle işlem yaparken genellikle önce bileşik kesre çevirmek işlemleri kolaylaştırır.
⚖️ Oran ve Orantı
Oran, iki çokluğun birbirine bölünerek karşılaştırılmasıdır. Orantı ise iki veya daha fazla oranın eşitliğidir.
- Oran: $a$ sayısının $b$ sayısına oranı $ rac{a}{b}$ veya $a:b$ şeklinde gösterilir. $b$ sıfırdan farklı olmalıdır.
- Orantı: İki oranın eşitliği. Örneğin, $ rac{a}{b} = rac{c}{d}$ bir orantıdır. Burada $a, d$ dış terimler, $b, c$ iç terimlerdir.
- Orantının Temel Özelliği: İçler çarpımı dışlar çarpımına eşittir. Yani $a imes d = b imes c$.
- Doğru Orantı: İki çokluktan biri artarken diğeri de aynı oranda artıyor, biri azalırken diğeri de aynı oranda azalıyorsa bu çokluklar doğru orantılıdır. Bölümleri sabittir. ($y = k imes x$)
- Ters Orantı: İki çokluktan biri artarken diğeri aynı oranda azalıyorsa, biri azalırken diğeri aynı oranda artıyorsa bu çokluklar ters orantılıdır. Çarpımları sabittir. ($y = rac{k}{x}$ veya $x imes y = k$)
⚠️ Dikkat: Oran ve orantı problemleri günlük hayatta çokça karşımıza çıkar. Örneğin, bir tarifteki malzemelerin miktarlarını ayarlarken veya bir haritadaki mesafeleri hesaplarken oran-orantı kullanırız. Problemleri çözerken doğru orantı mı, ters orantı mı olduğuna iyi karar vermelisin.
