🎓 kpss tarih atatürk dönemi iç ve dış politika Test 1 - Ders Notu
Merhaba sevgili öğrenciler! Bu ders notu, "Atatürk Dönemi İç ve Dış Politika Test 1" için bilmeniz gereken temel konuları, önemli olayları ve kavramları sade bir dille özetlemektedir. Testte başarılı olmak için bu bilgilere hakim olmanız çok önemli.
📌 Atatürk Dönemi İç Politikanın Genel Amaçları
Atatürk dönemi iç politikası, yeni kurulan Türkiye Cumhuriyeti'ni çağdaş medeniyetler seviyesine çıkarmayı, milli egemenliği pekiştirmeyi ve toplumsal yapıyı modernleştirmeyi hedeflemiştir. Bu süreçte birçok yenilik ve değişim yaşanmıştır.
- Cumhuriyetçilik: Halkın yönetimde söz sahibi olduğu, milli egemenliğe dayalı bir devlet yapısı kurmak.
- Laiklik: Devlet işleri ile din işlerini ayırarak, din ve vicdan özgürlüğünü güvence altına almak.
- Milliyetçilik: Ortak dil, kültür ve tarih bilinciyle birleşmiş, bağımsız bir Türk ulusu yaratmak.
- İnkılapçılık: Eski kurumları yıkarak yerine çağdaş, akılcı ve bilimsel temellere dayalı yeni kurumlar kurmak.
📌 Cumhuriyet'in İlk Yılları ve Siyasi Gelişmeler
Cumhuriyet'in ilanıyla başlayan süreçte, çok partili hayata geçiş denemeleri yapılmış, ancak bazı iç isyanlar ve olaylar nedeniyle bu denemeler kesintiye uğramıştır.
- Cumhuriyet'in İlanı (29 Ekim 1923): Rejim tartışmalarına son vermiş, devletin adı ve yönetim şekli netleşmiştir.
- Çok Partili Hayata Geçiş Denemeleri:
- Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası (1924): İlk muhalefet partisi. Liberal ekonomi ve dini inançlara saygılı olma ilkelerini benimsemiş, Şeyh Said İsyanı sonrası kapatılmıştır.
- Serbest Cumhuriyet Fırkası (1929): Ali Fethi Okyar tarafından kurulmuştur. Devletçilik ilkesine karşı liberal ekonomi ve cumhuriyetçilik ilkelerini savunmuştur. Menemen Olayı sonrası kendi kendini feshetmiştir.
- Önemli İç Olaylar:
- Şeyh Said İsyanı (1925): Cumhuriyet rejimine ve laikliğe karşı çıkan ilk büyük isyan. İsyan sonucunda Takrir-i Sükun Kanunu çıkarılmış ve İstiklal Mahkemeleri yeniden görev yapmıştır.
- İzmir Suikastı Girişimi (1926): Atatürk'e yönelik bu girişim, cumhuriyet karşıtlarının tasfiyesine yol açmıştır.
- Menemen Olayı (1930): Derviş Mehmet ve yandaşlarının çıkardığı bu gerici isyan, asteğmen Kubilay'ın şehit edilmesiyle sonuçlanmış, Serbest Cumhuriyet Fırkası'nın kapanmasında etkili olmuştur.
💡 İpucu: Çok partili hayata geçiş denemelerinin başarısız olmasının temel nedeni, demokrasi kültürünün henüz tam oturmaması ve iç isyanların rejimi tehdit etmesidir.
📌 Hukuk ve Eğitim Alanında İnkılaplar
Toplumun çağdaşlaşması ve modernleşmesi için hukuk ve eğitim alanında köklü değişiklikler yapılmıştır.
- Tevhid-i Tedrisat Kanunu (3 Mart 1924): Eğitimde birliği sağlamış, tüm okulları Milli Eğitim Bakanlığı'na bağlamış ve medreseleri kapatmıştır.
- Türk Medeni Kanunu (1926): İsviçre Medeni Kanunu'ndan esinlenerek hazırlanmıştır. Kadın-erkek eşitliğini sağlamış, çok eşliliği kaldırmış, resmi nikah zorunluluğu getirmiştir.
- Harf İnkılabı (1928): Arap alfabesi yerine Latin alfabesine geçilmiştir. Okuma-yazmayı kolaylaştırmayı ve Batı kültürüyle entegrasyonu hızlandırmayı amaçlamıştır.
- Millet Mektepleri (1928): Yeni alfabeyi öğretmek ve okuryazarlık oranını artırmak amacıyla kurulmuştur.
- Türk Tarih Kurumu (1931) ve Türk Dil Kurumu (1932): Milli tarih ve dil bilincini geliştirmek, Türk kültürünü araştırmak ve tanıtmak amacıyla kurulmuştur.
📌 Ekonomi Politikaları ve Gelişmeler
Yeni Türkiye Cumhuriyeti, kapitülasyonların kaldırılmasıyla ekonomik bağımsızlığını kazanmış ve milli bir ekonomi politikası izlemiştir.
- İzmir İktisat Kongresi (1923): Misak-ı İktisadi (Ekonomi Andı) kabul edilmiş, milli ve bağımsız bir ekonomi politikası belirlenmiştir. Özel sektörün desteklenmesi kararı alınmıştır.
- Teşvik-i Sanayi Kanunu (1927): Yerli sanayiyi desteklemek amacıyla çıkarılmıştır.
- Devletçilik İlkesi: 1929 Dünya Ekonomik Buhranı'nın etkisiyle özel sektörün yetersiz kalması üzerine benimsenmiştir. Büyük sanayi kuruluşları ve bankalar devlet eliyle kurulmuştur (Sümerbank, Etibank vb.).
- Birinci ve İkinci Kalkınma Planları: Sanayileşmeyi hızlandırmak ve ekonomik bağımsızlığı pekiştirmek amacıyla hazırlanmıştır.
📌 Atatürk Dönemi Dış Politikanın Temel İlkeleri
Atatürk'ün dış politikası, ulusal çıkarları korumayı, barışı esas almayı ve tam bağımsızlığı hedeflemiştir.
- Yurtta Sulh, Cihanda Sulh: Ülke içinde ve dünya genelinde barışı esas alan bir politika izlenmiştir.
- Tam Bağımsızlık: Hiçbir devletin iç işlerine karışılmaması ve yabancı devletlerin Türkiye'nin iç işlerine karışmasına izin verilmemesi.
- Akılcılık ve Gerçekçilik: Hayalperest politikalardan kaçınılmış, uluslararası koşullar ve Türkiye'nin gücü göz önünde bulundurulmuştur.
- Milli Menfaatleri Esas Alma: Türkiye'nin çıkarlarını ön planda tutma.
- Barışçılık: Savaş yerine diplomatik yollarla sorunları çözme.
📌 Lozan Sonrası Çözüme Kavuşturulan Sorunlar (1923-1932)
Lozan Barış Antlaşması'ndan sonra, bazı sorunlar çözüme kavuşturulmayı beklemiştir. Türkiye, bu sorunları barışçıl yollarla çözmeye çalışmıştır.
- Musul Sorunu (İngiltere ile): Lozan'da çözülemeyen tek konuydu. Milletler Cemiyeti'ne taşınmış, 1926 Ankara Antlaşması ile Musul Irak'a bırakılmış, Türkiye'ye petrol gelirlerinden pay verilmiştir.
- Yabancı Okullar Sorunu (Fransa ile): Türkiye, Tevhid-i Tedrisat Kanunu ile tüm yabancı okulları Milli Eğitim Bakanlığı'na bağlamış, Fransa'nın itirazlarına rağmen bu konuda taviz vermemiştir.
- Nüfus Mübadelesi (Yunanistan ile): Batı Trakya Türkleri ile İstanbul Rumları hariç, Türkiye'deki Rumlar ile Yunanistan'daki Türklerin karşılıklı yer değiştirmesidir. 1930 Ankara Antlaşması ile çözüme kavuşmuştur.
- Osmanlı Borçları Sorunu (Fransa başta olmak üzere): Osmanlı Devleti'nden kalan borçların ödenme şekli ve miktarı konusunda Fransa ile sorunlar yaşanmıştır. 1933'te yapılan anlaşmayla çözülmüştür.
⚠️ Dikkat: Bu dönemde Türkiye, dış politikada daha çok Lozan'dan kalan sorunları çözmeye odaklanmıştır.
📌 Dünya Barışına Katkılar ve Bölgesel İşbirlikleri (1932-1938)
1930'lu yıllarda dünyada savaş rüzgarları eserken, Türkiye barış yanlısı politikalar izlemiş ve bölgesel güvenlik örgütlerine katılmıştır.
- Türkiye'nin Milletler Cemiyeti'ne Üyeliği (1932): Dünya barışına katkıda bulunma isteğinin bir göstergesidir. İspanya'nın daveti ve Yunanistan'ın desteğiyle üye olmuştur.
- Balkan Antantı (1934): Türkiye, Yunanistan, Yugoslavya ve Romanya arasında imzalanmıştır. Balkan ülkelerinin sınırlarını karşılıklı güvence altına almayı ve İtalya'nın yayılmacı politikalarına karşı koymayı amaçlamıştır.
- Montrö Boğazlar Sözleşmesi (1936): Lozan'da Boğazlar üzerindeki Türk egemenliğini kısıtlayan maddeyi kaldırmıştır. Türkiye'ye Boğazlar üzerinde tam egemenlik hakkı tanınmıştır.
- Sadabat Paktı (1937): Türkiye, İran, Irak ve Afganistan arasında imzalanmıştır. Doğu sınırlarının güvenliğini sağlamayı amaçlamıştır.
- Hatay Sorunu (1939): Fransa'nın Suriye'den çekilmesi öncesi Hatay'ın bağımsızlığı ve ardından Türkiye'ye katılması süreci yaşanmıştır. Atatürk'ün vefatından sonra gerçekleşse de, temelleri bu dönemde atılmıştır.
📝 Unutmayın: Bu dönemdeki dış politika faaliyetleri, Türkiye'nin uluslararası alandaki prestijini artırmış ve bölgesel barışa önemli katkılar sağlamıştır.
