Anlamsal anlatım bozuklukları 8. sınıf Test 1

8. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde "de/da" bağlacının yanlış kullanımından kaynaklanan bir anlatım bozukluğu vardır?

A) O kitabı ben de okudum ve çok beğendim.
B) Sinemaya gideceğiz, sende gelmek ister misin?
C) Bu konuyu daha öncede konuşmuştuk.
D) Sınavda da başarılı olacağına inanıyorum.

Sevgili öğrenciler, bu soruda "de/da" bağlacının doğru kullanımını ve yanlış kullanımının anlatım bozukluğuna nasıl yol açtığını inceleyeceğiz. Türkçede "de/da" iki farklı şekilde karşımıza çıkar: ya bir ek (-de/-da) ya da bir bağlaç (de/da) olarak.

• Ek olan "-de/-da" (bulunma hâli eki): Cümleye "nerede, kimde, ne zaman" gibi anlamlar katar. Kelimeye bitişik yazılır ve cümleden çıkarıldığında cümlenin anlamı bozulur. Örneğin: "Evde kimse yoktu." (Ev kelimesinden çıkarırsak "Ev kimse yoktu" anlamsız olur.)
• Bağlaç olan "de/da": Cümleye "bile, dahi, ayrıca" gibi anlamlar katar. Her zaman ayrı yazılır ve cümleden çıkarıldığında cümlenin anlamı bozulmaz, sadece anlamda bir daralma veya vurgu kaybı yaşanır. Örneğin: "Ben de geldim." (De'yi çıkarırsak "Ben geldim" anlamlı kalır.)

Şimdi seçenekleri tek tek inceleyelim:

• A) O kitabı ben de okudum ve çok beğendim.

  "ben de" ifadesindeki "de", bağlaçtır ve "ben bile" anlamı katmaktadır. Cümleden çıkarıldığında ("O kitabı ben okudum ve çok beğendim.") anlam bozulmaz, sadece vurgu azalır. Ayrı yazımı doğrudur. Bu cümlede anlatım bozukluğu yoktur.

• B) Sinemaya gideceğiz, sende gelmek ister misin?

  Buradaki "sende" kelimesi, aslında "sen de" şeklinde ayrı yazılması gereken bir bağlaçtır. Cümleye "sen de (bile)" anlamı katmaktadır. Eğer "de" bağlacı olmasaydı ("Sinemaya gideceğiz, sen gelmek ister misin?") anlam bozulmazdı. Ancak "sende" bitişik yazıldığında, bulunma hâli eki gibi algılanır ve "senin üzerinde/yanında" gibi anlamsız bir ifade ortaya çıkar ("Sinemaya gideceğiz, senin üzerinde/yanında gelmek ister misin?"). Bu durum, bağlacın yanlış kullanımından kaynaklanan bir anlatım bozukluğudur.

• C) Bu konuyu daha öncede konuşmuştuk.

  Buradaki "öncede" kelimesi, aslında "önce de" şeklinde ayrı yazılması gereken bir bağlaçtır. Cümleye "daha önce bile" anlamı katmaktadır. Eğer "de" bağlacı olmasaydı ("Bu konuyu daha önce konuşmuştuk.") anlam bozulmazdı. Ancak "öncede" bitişik yazıldığında, bulunma hâli eki gibi algılanır ve "ön tarafında" gibi anlamsız bir ifade ortaya çıkar ("Bu konuyu daha ön tarafında konuşmuştuk."). "Önce" kelimesi bir zaman zarfı olduğu için, ona bulunma hâli eki getirmek dil bilgisi açısından da oldukça sıra dışıdır ve cümlede büyük bir anlam karmaşasına yol açar. Bu nedenle, bağlacın yanlış kullanımından kaynaklanan çok belirgin bir anlatım bozukluğu vardır.

• D) Sınavda da başarılı olacağına inanıyorum.

  Bu cümlede iki tane "da" bulunmaktadır. İlk "da" ("sınavda") bulunma hâli ekidir ve kelimeye bitişik yazılmıştır. Cümleden çıkarıldığında ("Sınav başarılı olacağına inanıyorum.") anlam bozulur. İkinci "da" ise bağlaçtır ("sınavda da" = "sınavda bile") ve ayrı yazılmıştır. Cümleden çıkarıldığında ("Sınavda başarılı olacağına inanıyorum.") anlam bozulmaz, sadece vurgu azalır. Her iki "da"nın kullanımı da doğrudur. Bu cümlede anlatım bozukluğu yoktur.

Hem B hem de C seçeneğinde "de/da" bağlacının yanlış kullanımından kaynaklanan bir anlatım bozukluğu bulunmaktadır. Ancak C seçeneğindeki "öncede" ifadesi, "önce" kelimesinin bir zaman zarfı olması ve "öncede" şeklinde bulunma hâli eki almasının dil bilgisi açısından çok daha anlamsız ve sıra dışı bir yapı oluşturması nedeniyle, anlatım bozukluğunun daha belirgin ve çarpıcı bir örneğidir. Bu tür sorularda genellikle en bariz veya en tipik hata aranır.

Cevap C seçeneğidir.