🧬 2026 TYT Biyoloji: Çaprazlamalarda Ayrılmama (Non-disjunction) Durumu Nedir?
Ayrılmama (Non-disjunction), hücre bölünmesi sırasında homolog kromozomların veya kardeş kromatitlerin düzgün bir şekilde ayrılmaması durumudur. Bu durum, gametlerde (üreme hücrelerinde) kromozom sayısının normalden farklı olmasına neden olur. Bu da döllenme sonucu oluşan zigotun genetik yapısında anormalliklere yol açabilir.
🤔 Ayrılmama Nasıl Meydana Gelir?
Ayrılmama, mayoz bölünmenin anafaz I veya anafaz II evrelerinde gerçekleşebilir. Mitoz bölünmede de görülebilir ancak daha nadirdir.
- 🍎 Mayoz I'de Ayrılmama: Homolog kromozomlar ayrılmaz ve aynı kutba gider. Sonuçta, bir gamet normalden bir kromozom fazla (n+1), diğeri ise bir kromozom eksik (n-1) olur.
- 🍎 Mayoz II'de Ayrılmama: Kardeş kromatitler ayrılmaz ve aynı kutba gider. Bu durumda, bir gamet normal (n), biri normalden bir kromozom fazla (n+1) ve diğeri bir kromozom eksik (n-1) olur. Bir gamet ise normal sayıda kromozoma (n) sahip olur.
🧬 Ayrılmamanın Sonuçları Nelerdir?
Ayrılmama sonucu oluşan gametler döllendiğinde, kromozom sayısı normalden farklı olan bireyler ortaya çıkar. Bu duruma aneuploıdı denir.
- 🍎 Trisomi: Bir kromozomdan üç kopya bulunması (2n+1). Örneğin, Down sendromu (Trizomi 21).
- 🍎 Monosomi: Bir kromozomdan sadece bir kopya bulunması (2n-1). Örneğin, Turner sendromu (X0).
👨🏫 Ayrılmamanın Nedenleri Neler Olabilir?
Ayrılmamanın kesin nedenleri tam olarak bilinmemekle birlikte, bazı faktörlerin riski artırdığı düşünülmektedir:
- 🍎 Anne Yaşı: İleri anne yaşı, özellikle mayoz bölünme sırasında ayrılmama riskini artırır.
- 🍎 Genetik Faktörler: Ailede kromozom anormallikleri öyküsü olan bireylerde risk daha yüksek olabilir.
- 🍎 Çevresel Faktörler: Radyasyon, bazı kimyasallar ve enfeksiyonlar gibi çevresel faktörlerin de ayrılmama riskini artırabileceği düşünülmektedir.
🧪 Örnek Soru ve Çözümü
Soru: Mayoz bölünme sırasında 21. kromozom çiftinde ayrılmama (non-disjunction) olayı gerçekleşen bir annenin oluşturabileceği gamet çeşitleri nelerdir?
Çözüm:
Normalde, bir annenin gametlerinde 23 kromozom bulunur. Ancak 21. kromozomda ayrılmama olursa:
- 🍎 Bir gamet 22 normal kromozom + iki adet 21. kromozomu (n+1) içerebilir.
- 🍎 Bir gamet 22 normal kromozom + hiç 21. kromozomu (n-1) içermeyebilir.
- 🍎 Diğer gametler ise normal sayıda (n) kromozoma sahip olabilir.
Bu nedenle cevap, ayrılmama sonucu oluşan gametler normalden farklı sayıda 21. kromozom içerebilir.
