🧬 Letal Genler: Ölümcül Miras
Letal genler, bir canlının yaşamını sürdürmesini engelleyen, yani ölümüne yol açan genlerdir. Bu genler, kalıtım yoluyla nesilden nesile aktarılabilir ve etkilerini genellikle homozigot durumda gösterirler. Yani, bir bireyde letal genin iki kopyası birden bulunduğunda ölüm gerçekleşir.
- 💀 Letal Genlerin Etkisi: Letal genler, embriyonik dönemde veya doğumdan sonraki erken dönemlerde etkili olabilir. Bazı durumlarda ise birey, üreme çağına kadar yaşayabilir ancak genetik yapısı nedeniyle yavrularına letal geni aktarır.
- 🧬 Resesif ve Dominant Letal Genler: Letal genler baskın (dominant) veya çekinik (resesif) olabilir. Çekinik letal genler genellikle heterozigot durumda taşınır ve fenotipte (dış görünüşte) bir etki göstermezler. Baskın letal genler ise heterozigot durumda bile öldürücü olabilir, bu nedenle bu tür genlerin popülasyonda yaygınlaşması zordur.
🧮 Letal Genlerin Kalıtım Çaprazlamalarına Etkisi
Letal genler, kalıtım çaprazlamalarında beklenen fenotip ve genotip oranlarını değiştirebilir. İşte bazı örnekler:
- 🌱 Çekinik Letal Gen Örneği: Bir bitkide yaprak rengini kontrol eden bir genin çekinik alleli (aa) letal olsun. Heterozigot (Aa) bireyler normal yapraklara sahipken, homozigot resesif (aa) bireyler embriyonik dönemde ölür. İki heterozigot bireyin çaprazlanması (Aa x Aa) sonucu oluşacak genotip oranları normalde 1:2:1 (AA:Aa:aa) olmalıdır. Ancak, (aa) genotipli bireyler öldüğü için canlı kalan bireylerin genotip oranı 1:2 (AA:Aa) olur. Fenotip oranı ise 3:1 yerine 1:2 (normal yapraklı:letal) şeklinde değişir.
- 🐾 Dominant Letal Gen Örneği: Farelerde kuyruk uzunluğunu kontrol eden bir genin dominant alleli (T) letal olsun. Homozigot dominant (TT) bireyler embriyonik dönemde ölür. Heterozigot (Tt) bireyler kısa kuyruklu, homozigot resesif (tt) bireyler ise normal kuyrukludur. İki heterozigot bireyin çaprazlanması (Tt x Tt) sonucu oluşacak genotip oranları normalde 1:2:1 (TT:Tt:tt) olmalıdır. Ancak, (TT) genotipli bireyler öldüğü için canlı kalan bireylerin genotip oranı 2:1 (Tt:tt) olur. Fenotip oranı ise 3:1 yerine 2:1 (kısa kuyruklu:normal kuyruklu) şeklinde değişir.
🧪 Örnek Soru ve Çözümü
Soru: Bezelyelerde sarı tohum rengi geni (Y), yeşil tohum rengi genine (y) baskındır. Ancak, homozigot baskın genotip (YY) letaldir. İki heterozigot (Yy) bezelyenin çaprazlanması sonucu oluşacak canlı döllerin fenotip oranı nedir?
Çözüm:
Çaprazlama: Yy x Yy
* Genotipler: YY, Yy, Yy, yy
* Fenotipler: Sarı tohumlu (YY - letal), Sarı tohumlu (Yy), Sarı tohumlu (Yy), Yeşil tohumlu (yy)
$YY$ genotipli bireyler öldüğü için canlı kalan döllerin genotip oranı $2Yy : 1yy$ olur. Bu durumda fenotip oranı ise 2:1 (sarı tohumlu:yeşil tohumlu) şeklinde olacaktır.
Cevap: 2:1
