🏛️ Devlet Teşkilatlanması: AYT'ye Hızlı Bakış
Devlet teşkilatlanması, bir devletin nasıl yönetildiğini, yetkilerin kimlerde olduğunu ve bu yetkilerin nasıl kullanıldığını gösteren yapıdır. AYT sınavında bu konuyla ilgili temel kavramları ve Osmanlı Devleti'ndeki önemli teşkilatlanma değişikliklerini bilmek önemlidir.
- 🛡️ Devletin Temel Unsurları: Bir devletin var olabilmesi için üç temel unsur gereklidir: Ülke (toprak), millet (halk) ve egemenlik (bağımsızlık).
- 👑 Egemenlik: Devletin en üstün ve bağımsız yetkisidir. İç egemenlik, devletin kendi sınırları içindeki her türlü gücü kontrol etme yetkisini ifade ederken; dış egemenlik, diğer devletler karşısında bağımsız olma yetkisini ifade eder.
- 📜 Güçler Ayrılığı: Devletin yetkilerinin tek bir elde toplanmasını engellemek amacıyla yasama (kanun yapma), yürütme (kanunları uygulama) ve yargı (kanunlara göre karar verme) olmak üzere farklı organlara dağıtılmasıdır.
⚔️ Osmanlı Devlet Teşkilatlanması
Osmanlı Devleti, tarih boyunca farklı dönemlerde farklı teşkilatlanma modelleri uygulamıştır. İlk dönemlerde daha basit bir yapıya sahipken, devlet büyüdükçe ve ihtiyaçlar değiştikçe teşkilatlanma da gelişmiştir.
- 🏛️ Merkez Teşkilatı (Başkent):
- 👑 Padişah: Devletin en üst yöneticisi ve mutlak otorite sahibiydi. Fermanlar yayınlar, kanunlar koyar ve orduya komuta ederdi.
- 💼 Divan-ı Hümayun: Devlet işlerinin görüşüldüğü ve karara bağlandığı en önemli organdı. Günümüzdeki Bakanlar Kurulu'na benzer bir işleve sahipti.
- ✍️ Vezir-i Azam (Sadrazam): Padişahın vekiliydi ve Divan-ı Hümayun'a başkanlık ederdi. Günümüzdeki Başbakan'a denk gelir.
- ✒️ Nişancı: Padişahın fermanlarına tuğra çeker, devletin yazışmalarını yürütür ve tımar kayıtlarını tutardı.
- 💰 Defterdar: Devletin mali işlerinden sorumluydu. Bütçeyi hazırlar, gelir ve giderleri kontrol ederdi.
- 🗂️ Kazasker: Adalet ve eğitim işlerinden sorumluydu. Kadı ve müderrislerin atamalarını yapardı.
- ⚓ Kaptanıderya: Donanma komutanıydı ve denizcilik işlerinden sorumluydu.
- 🌍 Şeyhülislam: Dini konularda en yetkili kişiydi ve Divan kararlarının İslam'a uygun olup olmadığı konusunda görüş bildirirdi.
- 🏘️ Taşra Teşkilatı (Merkez Dışı):
- 🛡️ Eyaletler: Osmanlı toprakları eyaletlere ayrılmıştı ve her bir eyaletin başında bir beylerbeyi bulunurdu.
- 🏘️ Sancaklar: Eyaletler sancaklara ayrılmıştı ve her bir sancağın başında bir sancakbeyi bulunurdu.
- 🏘️ Kazalar: Sancaklar kazalara ayrılmıştı ve her bir kazanın başında bir kadı bulunurdu. Kadılar, adalet işlerine bakmakla görevliydiler.
- 🏘️ Köyler: Kazalar köylere ayrılmıştı ve köylerin başında köy kethüdası bulunurdu.
⚖️ Osmanlı Hukuk Sistemi
Osmanlı hukuk sistemi, İslam hukuku (Şer'i Hukuk) ve örfi hukuk olmak üzere iki temel kaynağa dayanıyordu.
- ☪️ Şer'i Hukuk: Kur'an, Sünnet, İcma ve Kıyas gibi İslam dininin temel kaynaklarına dayanıyordu. Aile hukuku, miras hukuku ve ibadetler gibi konuları düzenlerdi.
- 🛡️ Örfi Hukuk: Türk gelenek ve göreneklerine, padişah fermanlarına ve kanunnamelere dayanıyordu. Devlet yönetimi, ceza hukuku ve mali konular gibi alanları düzenlerdi.
