🇹🇷 Kurtuluş Savaşı: TYT AYT İçin Kapsamlı Konu Özeti ve Çözümlü Sorular
Sevgili gençler, TYT ve AYT tarih konularının temel taşlarından biri olan Kurtuluş Savaşı, hem kronolojik bilgileri hem de olaylar arası neden-sonuç ilişkilerini anlamanızı gerektiren önemli bir ünitedir. Bu özet, sınavda karşınıza çıkabilecek tüm kritik noktaları ve kavramları pekiştirmenize yardımcı olacak şekilde hazırlandı. Hazırsanız, Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluş mücadelesine yakından bakalım!
🗺️ Mondros Ateşkes Antlaşması (30 Ekim 1918) ve Sonuçları
- 🔥 Osmanlı Devleti'nin I. Dünya Savaşı'ndan yenik ayrıldığını ve fiilen sona erdiğini gösteren antlaşmadır.
- ⚔️ Özellikle 7. madde (İtilaf Devletleri güvenliklerini tehdit eden bir durum karşısında herhangi bir stratejik noktayı işgal edebilecek) ve 24. madde (Doğu Anadolu'da altı ilde karışıklık çıkarsa buralar işgal edilebilecek) işgallere hukuki zemin hazırlamıştır.
- ⚓ Osmanlı ordusu terhis edildi, silahlarına el konuldu, haberleşme ve ulaşım araçları kontrol altına alındı.
- 💔 Bu antlaşma ile vatan toprakları fiilen işgale açık hale geldi.
🛡️ İşgallere Karşı Tepkiler: Cemiyetler
- 🇹🇷 Milli (Yararlı) Cemiyetler:
- ✨ Kuvâ-yi Milliye ruhuyla hareket eden, bölgesel kurtuluşu amaçlayan, daha sonra ulusal birleşmeye zemin hazırlayan cemiyetlerdir.
- 🤝 Örnekler: Trakya-Paşaeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti, İzmir Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti, Kilikyalılar Cemiyeti, Doğu Anadolu Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti.
- 📰 Ortak özellikleri: İşgallere karşı basın-yayın yoluyla kamuoyu oluşturma, kongreler düzenleme ve yer yer silahlı direniş gösterme.
- ❌ Azınlıkların Kurduğu Zararlı Cemiyetler:
- 🇬🇷 Megali İdea'yı (Büyük Yunanistan) gerçekleştirmeyi amaçlayan Mavri Mira, Etnik-i Eterya.
- 🇦🇲 Doğu Anadolu'da bağımsız Ermeni devleti kurmayı hedefleyen Hınçak ve Taşnak cemiyetleri.
- 😡 Ulusal Varlığa Düşman (Zararlı) Cemiyetler:
- 🇬🇧 İngiliz mandasını savunan İngiliz Muhipleri Cemiyeti.
- 🇺🇸 Amerikan mandasını savunan Wilson Prensipleri Cemiyeti.
- 👑 Saltanat ve hilafet yanlısı olan Teali İslam Cemiyeti, Kürt Teali Cemiyeti.
🚶♂️ Mustafa Kemal'in Samsun'a Çıkışı (19 Mayıs 1919) ve Genelgeler/Kongreler Dönemi
- 🚢 Mustafa Kemal, 9. Ordu Müfettişi olarak Samsun'a gönderildi. Görevi, bölgedeki asayişi sağlamak ve Türk direnişini engellemekti.
- 💡 Ancak O'nun asıl amacı, milli mücadeleyi başlatmaktı.
- 📝 Amasya Genelgesi (22 Haziran 1919):
- 🇹🇷 Milli Mücadele'nin amacı, gerekçesi ve yöntemi ilk kez açıkça belirtildi.
- 🌍 "Vatanın bütünlüğü, milletin bağımsızlığı tehlikededir." (Gerekçe)
- ✊ "Milletin bağımsızlığını yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır." (Amaç ve Yöntem - Ulusal Egemenlik vurgusu)
- 🗣️ Temsil heyeti oluşturulması fikri ortaya atıldı.
- ⛰️ Erzurum Kongresi (23 Temmuz - 7 Ağustos 1919):
- 🌍 Toplanış amacı bölgesel (Doğu Anadolu'yu Ermeni ve Rum işgalinden korumak) olmasına rağmen, alınan kararlar ulusal niteliktedir.
- 🇹🇷 "Milli sınırlar içinde vatan bir bütündür, parçalanamaz." (Misak-ı Milli'nin ilk sinyali)
- 👑 "Kuvâ-yi Milliyeyi etkin, Milli iradeyi hakim kılmak esastır." (Ulusal Egemenlik vurgusu)
- 🚫 Manda ve himaye reddedildi. (Tam bağımsızlık ilkesi)
- 🏛️ İlk kez Temsil Heyeti oluşturuldu ve başına Mustafa Kemal getirildi.
- 📚 Sivas Kongresi (4-11 Eylül 1919):
- 🇹🇷 Toplanış ve alınan kararlar bakımından tamamen ulusaldır.
- 🤝 Tüm yararlı cemiyetler "Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti" adı altında birleştirildi.
- 🚫 Manda ve himaye kesin olarak reddedildi. (Tam bağımsızlık ilkesi pekiştirildi)
- 📰 İrade-i Milliye Gazetesi çıkarıldı.
- 🏛️ Temsil Heyeti tüm yurdu temsil eder hale geldi.
- 🤝 Amasya Görüşmeleri (20-22 Ekim 1919):
- 👤 Mustafa Kemal (Temsil Heyeti adına) ile Salih Paşa (İstanbul Hükümeti adına) arasında yapıldı.
- ⚖️ İstanbul Hükümeti, Temsil Heyeti'ni ve Anadolu hareketini resmen tanımış oldu.
- 🗳️ Mebusan Meclisi'nin toplanması kararı alındı.
- 📜 Misak-ı Milli (Milli Ant):
- 🇹🇷 Son Osmanlı Mebusan Meclisi'nde kabul edilen, Türk vatanının sınırlarını çizen ve tam bağımsızlık ilkelerini içeren kararlardır.
- 🌍 İşgal edilmemiş Türk topraklarının bölünemezliği, azınlık hakları, boğazların güvenliği gibi konuları içerir.
- 🚫 İtilaf Devletleri'nin tepkisine neden oldu ve İstanbul'un resmen işgaline yol açtı.
- 🏛️ TBMM'nin Açılışı (23 Nisan 1920):
- 🇹🇷 İstanbul'un işgali ve Mebusan Meclisi'nin dağıtılması üzerine Ankara'da açıldı.
- ✊ Egemenlik kayıtsız şartsız milletindir ilkesi benimsendi.
- ⚔️ Yasama, yürütme ve yargı yetkileri TBMM'de toplandı (Güçler Birliği ilkesi - Olağanüstü şartlardan dolayı).
- 🚫 Meclis Hükümeti Sistemi benimsendi (Bakanlar tek tek meclis tarafından seçilir).
⚔️ Kurtuluş Savaşı Cepheleri
🌄 Doğu Cephesi
- 🇹🇷 Kazım Karabekir Paşa komutasındaki 15. Kolordu (terhis edilmeyen tek düzenli ordu) Ermenilere karşı savaştı.
- 🤝 Gümrü Antlaşması (3 Aralık 1920):
- 🇦🇲 Ermenistan, Sevr Antlaşması'nı tanımadığını ve Doğu Anadolu'daki isteklerinden vazgeçtiğini kabul etti.
- 🌍 TBMM'nin uluslararası alandaki ilk siyasi başarısıdır.
- 🇹🇷 Doğu sınırımızın bir bölümü güvence altına alındı.
🏜️ Güney Cephesi
- 🇫🇷 Fransızlar ve onlarla iş birliği yapan Ermeniler'e karşı Kuvâ-yi Milliye birlikleri savaştı.
- 💪 Kahramanlıklar: Maraş (Sütçü İmam), Antep (Şahin Bey), Urfa (Ali Saip Bey).
- 🎖️ Bu şehirler daha sonra "Kahraman", "Gazi", "Şanlı" unvanlarını aldı.
- 🤝 Ankara Antlaşması (20 Ekim 1921) ile bu cephe kapandı.
🌅 Batı Cephesi
- 🇬🇷 Yunanlılar'a karşı İsmet İnönü komutasındaki Düzenli Ordu savaştı.
- 🥇 I. İnönü Muharebesi (6-10 Ocak 1921):
- 🇹🇷 Düzenli ordunun ilk zaferi.
- 📜 Teşkilat-ı Esasiye Kanunu (1921 Anayasası) kabul edildi. (TBMM'nin ilk anayasası)
- 🇬🇧 Londra Konferansı'na davet edildi (TBMM resmen tanındı).
- 🎶 İstiklal Marşı kabul edildi.
- 🇦🇫 Afganistan ile Dostluk Antlaşması imzalandı.
- 🇷🇺 Moskova Antlaşması (Sovyet Rusya ile) imzalandı. (Sevr'i tanımadığını bildirdi, kapitülasyonların kaldırılmasını kabul etti).
- 🥈 II. İnönü Muharebesi (23-31 Mart 1921):
- 🇹🇷 Düzenli ordunun ikinci zaferi.
- 🗣️ Mustafa Kemal'in İsmet Paşa'ya telgrafı: "Siz yalnız düşmanı değil, milletin makûs talihini de yendiniz!"
- 📉 Kütahya-Eskişehir Muharebeleri (10-24 Temmuz 1921):
- 🇹🇷 Düzenli ordunun tek yenilgisi.
- ⚔️ Ordu, Sakarya Nehri'nin doğusuna çekildi.
- 📚 Maarif Kongresi bu zor günlerde Ankara'da toplandı (Eğitime verilen önemin göstergesi).
- ⚖️ Mustafa Kemal'e Başkomutanlık Yetkisi verildi (Yasama, yürütme, yargı yetkileri 3 aylığına devredildi).
- 💪 Sakarya Meydan Muharebesi (23 Ağustos - 13 Eylül 1921):
- 🇹🇷 "Hatt-ı müdafaa yoktur, sath-ı müdafaa vardır. O satıh bütün vatandır." emri verildi.
- 🌍 Türk ordusunun geri çekilişi sona erdi.
- 🎖️ Mustafa Kemal'e Mareşallik rütbesi ve Gazilik unvanı verildi.
- 🤝 Kars Antlaşması (Doğu sınırı kesinleşti).
- 🤝 Ankara Antlaşması (Fransa ile, Güney Cephesi kapandı, Hatay dışında Suriye sınırı çizildi).
- 🚀 Büyük Taarruz ve Başkomutanlık Meydan Muharebesi (26-30 Ağustos 1922):
- 🇹🇷 "Ordular! İlk hedefiniz Akdeniz'dir, ileri!" emri verildi.
- 🌍 Yunan ordusu tamamen Anadolu'dan çıkarıldı.
- ⚔️ Kurtuluş Savaşı'nın askerî safhası sona erdi.
🕊️ Diplomasi ve Barış: Mudanya ve Lozan
- 🤝 Mudanya Ateşkes Antlaşması (11 Ekim 1922):
- 🇹🇷 Türk-Yunan savaşı sona erdi.
- 🌍 Doğu Trakya, İstanbul ve Boğazlar savaş yapılmadan TBMM'ye bırakıldı.
- 👑 Osmanlı Devleti hukuken sona erdi.
- 📜 Lozan Barış Konferansı ve Antlaşması (24 Temmuz 1923):
- 🇹🇷 Yeni Türk Devleti'nin uluslararası alanda tanınmasını sağlayan antlaşmadır.
- 🌍 Misak-ı Milli büyük ölçüde gerçekleştirildi.
- 🚫 Kapitülasyonlar kaldırıldı, azınlıklar Türk vatandaşı sayıldı.
- 🇹🇷 Boğazlar Komisyonu kurulması ve Musul sorununun çözülememesi gibi tavizler olsa da, tam bağımsızlık ilkesiyle imzalandı.
📝 Çözümlü Sorular
Şimdi öğrendiklerimizi pekiştirmek için birkaç soru çözelim!
Soru 1:
Kurtuluş Savaşı döneminde yaşanan aşağıdaki gelişmelerden hangisi, TBMM Hükümeti'nin uluslararası alanda kazandığı ilk siyasi başarı olarak kabul edilir?
A) I. İnönü Muharebesi'nin kazanılması
B) Londra Konferansı'na davet edilmesi
C) Gümrü Antlaşması'nın imzalanması
D) Moskova Antlaşması'nın imzalanması
E) Mudanya Ateşkes Antlaşması'nın imzalanması
Çözüm 1:
✅ Doğru Cevap: C) Gümrü Antlaşması'nın imzalanması
- 💡 Açıklama: Gümrü Antlaşması (3 Aralık 1920), TBMM Hükümeti'nin Ermenistan ile imzaladığı ve Ermenistan'ın Sevr Antlaşması'nı tanımadığını kabul ettiği ilk antlaşmadır. Bu antlaşma, TBMM'nin uluslararası alanda imzaladığı ve siyasi varlığını kabul ettirdiği ilk diplomatik başarıdır. Diğer seçenekler de önemli gelişmelerdir ancak Gümrü Antlaşması zaman ve nitelik olarak ilktir. I. İnönü askeri, Londra Konferansı davet, Moskova ve Mudanya ise daha sonraki siyasi başarılardır.
Soru 2:
Milli Mücadele Dönemi'nde Mustafa Kemal Paşa'ya "Mareşallik" rütbesi ve "Gazilik" unvanı hangi muharebe sonrası verilmiştir?
A) I. İnönü Muharebesi
B) II. İnönü Muharebesi
C) Kütahya-Eskişehir Muharebeleri
D) Sakarya Meydan Muharebesi
E) Büyük Taarruz
Çözüm 2:
✅ Doğru Cevap: D) Sakarya Meydan Muharebesi
- 💡 Açıklama: Sakarya Meydan Muharebesi, Türk ordusunun yaklaşık 22 gün 22 gece süren destansı direnişiyle kazanılmış, Türk tarihinin dönüm noktalarından biridir. Bu zaferin ardından TBMM, Başkomutan Mustafa Kemal Paşa'ya bu büyük başarı ve üstün komutanlık yeteneği nedeniyle Mareşallik rütbesi ve Gazilik unvanı vermiştir.
Soru 3:
Aşağıdaki Milli Mücadele dönemi gelişmelerinden hangisi, İstanbul Hükümeti'nin Temsil Heyeti'nin varlığını resmen tanıdığının en açık göstergesidir?
A) Sivas Kongresi'nin toplanması
B) Mebusan Meclisi'nin açılması
C) Amasya Görüşmeleri'nin yapılması
D) Misak-ı Milli kararlarının alınması
E) Londra Konferansı'na temsilci gönderilmesi
Çözüm 3:
✅ Doğru Cevap: C) Amasya Görüşmeleri'nin yapılması
- 💡 Açıklama: Amasya Görüşmeleri'nde, İstanbul Hükümeti'ni temsilen Salih Paşa ile Temsil Heyeti'ni temsilen Mustafa Kemal Paşa bir araya gelmiştir. Bu görüşme, İstanbul Hükümeti'nin Anadolu'daki Milli Mücadele hareketini ve onun temsilcisi olan Temsil Heyeti'ni muhatap alması ve onlarla resmi temas kurması anlamına gelir. Bu durum, İstanbul Hükümeti'nin Temsil Heyeti'nin varlığını ve gücünü resmen kabul ettiğinin açık bir göstergesidir.
