Soyut norm denetimi, bir kanun veya Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi gibi bir düzenleyici işlemin, henüz somut bir olaya uygulanmadan, Anayasa'ya uygun olup olmadığının incelenmesidir. Bu denetim, normun içeriği ve Anayasa'daki ilgili hükümler arasındaki uyumsuzluğa odaklanır. Amaç, potansiyel olarak Anayasa'ya aykırı olan bir düzenlemenin yürürlüğe girmesini veya uygulanmasını engellemektir.
Somut norm denetimi ise, bir mahkemenin önüne gelen bir davada, uygulanacak olan kanun veya Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi gibi bir düzenleyici işlemin Anayasa'ya aykırı olduğu iddiasıyla Anayasa Mahkemesi'ne başvurmasıdır. Bu denetim, normun somut bir olaya uygulanması sırasında ortaya çıkar. Mahkeme, normun Anayasa'ya aykırı olduğuna kanaat getirirse, Anayasa Mahkemesi'nden bu konuda bir karar verilmesini talep eder.
Her iki denetim türü de, Türk hukuk sisteminde Anayasa'nın üstünlüğünü ve hukuk devletini koruma amacına hizmet eder. Her ikisi de, normların Anayasa'ya uygunluğunu denetleyerek, temel hak ve özgürlüklerin güvence altına alınmasına katkıda bulunur.
Soyut ve somut norm denetimi arasındaki temel farklılıklar, denetimin zamanlaması, başvuru mercii ve sonuçlarıdır. Soyut norm denetimi, norm yürürlüğe girmeden önce yapılırken, somut norm denetimi bir dava sırasında ortaya çıkar. Soyut norm denetimine başvuru yetkisi sınırlı sayıda kişiye (örneğin, Cumhurbaşkanı, TBMM üye tamsayısının en az beşte biri oranındaki milletvekili) aitken, somut norm denetimine herhangi bir mahkeme başvurabilir. Soyut norm denetiminin sonucu, normun iptali olabilirken, somut norm denetiminde Anayasa Mahkemesi'nin kararı, ilgili davayı gören mahkemeyi bağlar.
Soyut norm denetiminde başvuru süreci, kanunun Resmi Gazete'de yayımlanmasından itibaren belirli bir süre (genellikle 60 gün) içinde yapılmalıdır. Yetkili merci Anayasa Mahkemesi'dir. Somut norm denetiminde ise, bir mahkeme önündeki davada uygulanacak kanunun Anayasa'ya aykırı olduğu kanaatine varırsa, Anayasa Mahkemesi'ne başvurur. Mahkeme, Anayasa Mahkemesi'nin kararını bekler ve bu karara göre davayı sonuçlandırır.
Soyut norm denetimi sonucunda Anayasa Mahkemesi'nin verdiği iptal kararı, Resmi Gazete'de yayımlandığı tarihten itibaren hüküm ifade eder. Ancak, Anayasa Mahkemesi, iptal kararının yürürlüğe gireceği tarihi ayrıca belirleyebilir. Somut norm denetimi sonucunda verilen karar ise, sadece ilgili davayı gören mahkemeyi bağlar. Ancak, Anayasa Mahkemesi'nin bir kanunu Anayasa'ya aykırı bulması, benzer durumda olan diğer davalar için de emsal teşkil edebilir.
