Büyük ünlü uyumu, kelimelerin ses yapısını düzenleyen önemli bir kuraldır. Ancak bazı kelimeler zamanla ses değişimlerine uğrayarak bu uyumu kaybetmiş veya farklı bir duruma gelmiştir. Örneğin "ana" kelimesi "anne"ye dönüşerek uyumu bozmuştur.
Aşağıdaki kelimelerden hangisi, kökeninde büyük ünlü uyumuna uygunken, zamanla ses değişimi sonucu uyumu bozmuştur?
A) çoban (kökeni: çopan)
B) şişe (kökeni: şişe)
C) anne (kökeni: ana)
D) kapı (kökeni: kapu)
Merhaba sevgili öğrenciler! Büyük ünlü uyumu konusunu daha iyi anlamanız için bu soruyu adım adım birlikte çözeceğiz. Unutmayın, her adımda yeni bir şey öğreneceğiz ve bu tür soruları çözmek sizin için çok daha kolay hale gelecek.
Öncelikle büyük ünlü uyumunu hatırlayalım: Bir kelimenin ilk hecesinde kalın bir ünlü (a, ı, o, u) varsa, diğer hecelerde de kalın ünlüler; ince bir ünlü (e, i, ö, ü) varsa, diğer hecelerde de ince ünlüler bulunmalıdır.
Şimdi seçenekleri inceleyelim:
- A) çoban (kökeni: çopan): Kelimenin kökeni "çopan" olarak verilmiş. "Çopan" kelimesinde ilk hece "ço" ve kalın bir ünlü olan "o" var. İkinci hece "pan" ve yine kalın bir ünlü olan "a" var. Yani "çopan" kelimesi büyük ünlü uyumuna uygun. "Çoban" kelimesi de "o" ve "a" ünlülerini içerdiği için büyük ünlü uyumuna uyar. Bu nedenle bu seçenek doğru cevap olamaz.
- B) şişe (kökeni: şişe): Kelimenin kökeni "şişe" olarak verilmiş. "Şişe" kelimesinde ilk hece "şi" ve ince bir ünlü olan "i" var. İkinci hece "şe" ve yine ince bir ünlü olan "e" var. Yani "şişe" kelimesi büyük ünlü uyumuna uygun. Bu nedenle bu seçenek doğru cevap olamaz.
- C) anne (kökeni: ana): Kelimenin kökeni "ana" olarak verilmiş. "Ana" kelimesinde ilk hece "a" ve kalın bir ünlü var. Büyük ünlü uyumuna göre ikinci hecede de kalın bir ünlü olması gerekir. Ancak kelime "anne"ye dönüşmüş ve ikinci hecede ince bir ünlü olan "e" bulunuyor. Bu durum, kelimenin kökeninde büyük ünlü uyumuna uygunken zamanla ses değişimi sonucu uyumu bozduğunu gösterir. İşte bu yüzden doğru cevabımız bu seçenek!
- D) kapı (kökeni: kapu): Kelimenin kökeni "kapu" olarak verilmiş. "Kapu" kelimesinde ilk hece "ka" ve kalın bir ünlü olan "a" var. İkinci hece "pu" ve yine kalın bir ünlü olan "u" var. Yani "kapu" kelimesi büyük ünlü uyumuna uygun. "Kapı" kelimesi de "a" ve "ı" ünlülerini içerdiği için büyük ünlü uyumuna uyar. Bu nedenle bu seçenek doğru cevap olamaz.
Gördüğünüz gibi, "anne" kelimesi kökeni olan "ana" kelimesinden farklılaşarak büyük ünlü uyumunu bozmuştur.
Cevap C seçeneğidir.
