7. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde kullanılan söz öbeği, sözcüklerin yerleri değiştirildiğinde anlamını kaybeder?
A) Hızlı adımlarla yürüyordu
B) Burnundan soluyordu
C) Sessizce odasına girdi
D) Güzel bir roman okuyordu
Sevgili öğrenciler, bu soruda bizden, sözcüklerin yerleri değiştirildiğinde anlamını kaybeden bir söz öbeği bulmamız isteniyor. Bu tür söz öbeklerine genellikle deyim adını veririz. Deyimler, kalıplaşmış söz öbekleridir ve sözcüklerin yerleri değiştirilemez, değiştirilirse deyim olma özelliğini ve anlamını yitirirler. Diğer söz öbekleri ise serbest söz öbekleri olup, sözcüklerin yerleri değişse bile temel anlamlarını koruyabilirler.
- A) Hızlı adımlarla yürüyordu
- Buradaki söz öbeği "hızlı adımlarla"dır. Bu bir deyim değildir, serbest bir söz öbeğidir.
- Sözcüklerin yerini değiştirelim: "Adımlarla hızlı yürüyordu." veya "Yürüyordu hızlı adımlarla."
- Gördüğünüz gibi, cümlenin anlamı değişmiyor. Hâlâ hızlı yürüme eylemini ifade ediyor. Bu nedenle A seçeneği doğru cevap değildir.
- B) Burnundan soluyordu
- Buradaki söz öbeği "burnundan solumak"tır. Bu, Türkçede çok sık kullanılan bir deyimdir.
- "Burnundan solumak" deyimi, "çok öfkeli olmak, sinirden köpürmek" anlamına gelir.
- Şimdi sözcüklerin yerini değiştirmeyi deneyelim: "Soluyordu burnundan." Bu ifade, artık "çok öfkeli olmak" anlamını taşımaz. Sadece nefes alma eylemini, hem de biraz tuhaf bir şekilde ifade eder. Deyim olma özelliğini ve dolayısıyla kalıplaşmış anlamını tamamen kaybeder.
- Bu durum, deyimlerin kalıplaşmış yapısının bir göstergesidir. Bu nedenle B seçeneği doğru cevaptır.
- C) Sessizce odasına girdi
- Buradaki söz öbeği "sessizce odasına" veya "odasına girdi" olarak düşünülebilir. Bu bir deyim değildir.
- Sözcüklerin yerini değiştirelim: "Odasına sessizce girdi."
- Cümlenin anlamı değişmiyor. Hâlâ odaya sessiz bir şekilde girme eylemini ifade ediyor. Bu nedenle C seçeneği doğru cevap değildir.
- D) Güzel bir roman okuyordu
- Buradaki söz öbeği "güzel bir roman"dır. Bu bir deyim değildir, serbest bir söz öbeğidir.
- Sözcüklerin yerini değiştirelim: "Bir güzel roman okuyordu." veya "Roman güzel bir okuyordu." (ikinci örnek biraz devrik olsa da anlamı korur).
- Cümlenin anlamı değişmiyor. Hâlâ güzel bir roman okuma eylemini ifade ediyor. Bu nedenle D seçeneği doğru cevap değildir.
Yukarıdaki incelemeler sonucunda, "burnundan solumak" söz öbeğinin bir deyim olduğu ve sözcüklerinin yerleri değiştirildiğinde anlamını tamamen kaybettiği açıkça görülmektedir.
Cevap B seçeneğidir.
