🎓 11. sınıf tarih 2. dönem 1. yazılı Test 1 - Ders Notu
Bu ders notu, 11. sınıf tarih 2. dönem 1. yazılı sınavında karşılaşabileceğin ana konuları özetlemektedir. Notlarımız, I. Dünya Savaşı sonrası Osmanlı Devleti'nin durumu, Milli Mücadele'nin başlangıcı, kongreler dönemi ve Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin açılışı gibi kritik süreçlere odaklanmaktadır.
📌 I. Dünya Savaşı'nın Sonuçları ve Mondros Ateşkes Antlaşması
I. Dünya Savaşı, Osmanlı Devleti için ağır sonuçlar doğurmuş ve imzalanan Mondros Ateşkes Antlaşması, ülkenin fiilen işgaline zemin hazırlamıştır. Bu dönem, Milli Mücadele'nin fitilini ateşleyen olayların başlangıcıdır.
- Osmanlı'nın Savaştan Çekilmesi: İtilaf Devletleri'nin Çanakkale Cephesi dışındaki cephelerdeki üstünlüğü ve müttefiklerin yenilmesi, Osmanlı'yı ateşkes imzalamaya zorladı.
- Mondros Ateşkesi (30 Ekim 1918): Osmanlı Devleti ile İtilaf Devletleri arasında imzalandı. Osmanlı'nın savunma gücünü yok etmeyi ve ülkeyi işgale açık hale getirmeyi amaçlayan maddeler içeriyordu.
- Önemli Maddeleri:
- 7. Madde: İtilaf Devletleri, güvenliklerini tehdit edecek bir durum ortaya çıkarsa herhangi bir stratejik noktayı işgal edebilecekti. (En tehlikeli madde, işgallere hukuki zemin hazırladı.)
- 24. Madde: Doğu Anadolu'daki 6 vilayette (Vilayet-i Sitte: Erzurum, Van, Harput, Diyarbakır, Sivas, Bitlis) karışıklık çıkarsa İtilaf Devletleri bu vilayetleri işgal edebilecekti. (Bir Ermeni devleti kurma amacı taşıyordu.)
- Osmanlı ordusu terhis edilecek, silah ve cephanesi İtilaf Devletleri'ne teslim edilecekti.
- Boğazlar İtilaf Devletleri'nin kontrolüne bırakılacaktı.
- Sonuçları: Mondros'un ardından Anadolu toprakları hızla işgal edilmeye başlandı. Bu durum, Türk halkının direnişini tetikledi.
⚠️ Dikkat: Mondros Ateşkesi ile Osmanlı Devleti hukuken sona ermemiş, ancak fiilen işgale açık hale gelmiştir. Özellikle 7. ve 24. maddeler, İtilaf Devletleri'nin işgal planlarının yasal kılıfı olmuştur.
📌 Milli Mücadele'nin Başlangıcı: Cemiyetler ve Kuvâ-yi Milliye
Mondros sonrası başlayan işgaller karşısında Osmanlı Hükümeti'nin aciz kalması, Türk milletini kendi kaderini tayin etmeye yöneltti. Bu süreçte bölgesel direniş örgütleri (cemiyetler) ve silahlı direniş güçleri (Kuvâ-yi Milliye) ortaya çıktı.
- Cemiyetler:
- Yararlı (Milli) Cemiyetler: İşgallere karşı kurulan, ulusal bağımsızlığı savunan bölgesel direniş örgütleridir. (Örn: Trakya Paşaeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti, Kilikyalılar Cemiyeti, İzmir Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti). Amaçları genellikle kendi bölgelerini kurtarmaktı, ancak Sivas Kongresi'nde Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti adı altında birleştirildiler.
- Zararlı Cemiyetler:
- Azınlıkların Kurduğu Cemiyetler: Büyük devletlerin desteğiyle kendi bağımsız devletlerini kurmayı amaçlayan cemiyetler. (Örn: Mavri Mira, Pontus Rum Cemiyeti, Hınçak ve Taşnak Cemiyetleri).
- Milli Varlığa Düşman Cemiyetler: Manda ve himaye fikrini savunan veya saltanata bağlılığı sürdüren cemiyetler. (Örn: İngiliz Muhipleri Cemiyeti, Wilson Prensipleri Cemiyeti, Teali İslam Cemiyeti).
- Kuvâ-yi Milliye:
- İşgalci güçlere karşı halkın kendi imkanlarıyla oluşturduğu düzensiz silahlı direniş birlikleridir.
- Özellikleri: Bölgeseldir, ihtiyaçlarını halktan karşılar, düzenli ordu değillerdir, düşmanı yavaşlatma ve yıpratma amacı taşırlar.
- Ortaya Çıkış Nedenleri: Osmanlı ordusunun terhis edilmesi, hükümetin işgallere karşı sessiz kalması, halkın can ve mal güvenliğini sağlama isteği.
💡 İpucu: Kuvâ-yi Milliye, Milli Mücadele'nin ilk silahlı direniş gücü olup, düzenli ordunun kurulmasına kadar geçen sürede düşmanı oyalayarak önemli bir zaman kazandırmıştır.
📌 Mustafa Kemal Paşa'nın Samsun'a Çıkışı ve Kongreler Dönemi
Mustafa Kemal Paşa'nın Anadolu'ya geçişi, Milli Mücadele'nin örgütlü bir yapıya kavuşmasında dönüm noktası olmuştur. Bu süreçte Amasya, Erzurum ve Sivas'ta yapılan kongreler, ulusal bağımsızlık mücadelesinin yol haritasını çizmiştir.
- Mustafa Kemal'in Samsun'a Çıkışı (19 Mayıs 1919):
- 9. Ordu Müfettişi olarak Samsun'a gönderildi. Görevi, bölgedeki karışıklıkları önlemek ve halkın elindeki silahları toplamaktı.
- Ancak Mustafa Kemal'in asıl amacı, Milli Mücadele'yi başlatmak ve örgütlemekti.
- Havza Genelgesi (28 Mayıs 1919):
- İşgalleri protesto eden mitingler düzenlenmesini istedi.
- Milli bilinci uyandırma ve işgallere karşı tepki oluşturma amacı taşıyordu.
- Amasya Genelgesi (22 Haziran 1919):
- Milli Mücadele'nin Amacı: Vatanın bütünlüğü, milletin bağımsızlığı tehlikededir.
- Milli Mücadele'nin Gerekçesi: İstanbul Hükümeti üzerine aldığı sorumluluğu yerine getirememektedir.
- Milli Mücadele'nin Yöntemi: Milletin azim ve kararı kurtaracaktır.
- Her ilden temsilcilerin katılımıyla Sivas'ta ulusal bir kongre toplanacağı kararı alındı.
- Önemi: Milli Mücadele'nin programı ve amacı ilk kez belirlendi. Üstü kapalı da olsa "milli egemenlik" vurgusu yapıldı.
- Erzurum Kongresi (23 Temmuz - 7 Ağustos 1919):
- Bölgesel bir kongre olmasına rağmen, alınan kararlar ulusal nitelik taşıyordu.
- Önemli Kararlar:
- Milli sınırlar içinde vatan bir bütündür, parçalanamaz.
- Her türlü yabancı işgal ve müdahaleye karşı millet topyekün direniş gösterecektir.
- Kuva-yi Milliye'yi etkin, milli iradeyi hakim kılmak esastır.
- Manda ve himaye kabul edilemez. (İlk kez net bir şekilde reddedildi.)
- Geçici bir hükümet kurulacağı ve bu hükümetin Milli Meclis tarafından denetleneceği belirtildi.
- Önemi: Milli Mücadele'nin temel ilkeleri belirlendi. Mustafa Kemal ilk kez sivil olarak katıldı.
- Sivas Kongresi (4-11 Eylül 1919):
- Tüm yurdu kapsayan ve ulusal nitelikteki ilk kongredir.
- Önemli Kararlar:
- Erzurum Kongresi kararları genişletilerek ulusallaştırıldı.
- Tüm yararlı cemiyetler "Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti" adı altında birleştirildi. (Birlik ve beraberlik sağlandı.)
- Manda ve himaye kesin olarak reddedildi.
- Temsil Heyeti, tüm yurdu temsil eder hale getirildi.
- "İrade-i Milliye" adıyla bir gazete çıkarılmasına karar verildi.
- Önemi: Milli Mücadele tek elden yönetilmeye başlandı. Milli egemenlik ve tam bağımsızlık ilkesi pekiştirildi.
💡 İpucu: Kongreler dönemi, dağınık direnişin örgütlü bir mücadeleye dönüşmesinin temelini atmıştır. Amasya'da amaç ve yöntem, Erzurum'da ilkeler, Sivas'ta ise birlik ve bütünlük sağlanmıştır.
📌 Misak-ı Millî ve Son Osmanlı Mebusan Meclisi
Sivas Kongresi sonrası Temsil Heyeti'nin İstanbul Hükümeti üzerindeki etkisi arttı. Bu durum, Osmanlı Mebusan Meclisi'nin yeniden toplanmasını ve Misak-ı Millî'nin ilanını sağladı.
- Amasya Görüşmeleri (20-22 Ekim 1919):
- Temsil Heyeti (Mustafa Kemal) ile İstanbul Hükümeti (Salih Paşa) arasında yapıldı.
- İstanbul Hükümeti, Temsil Heyeti'nin varlığını resmen tanımış oldu.
- Mebusan Meclisi'nin Anadolu'da toplanması istendi ancak İstanbul Hükümeti bunu kabul etmedi.
- Son Osmanlı Mebusan Meclisi'nin Açılması (12 Ocak 1920):
- Meclis, İstanbul'da toplandı. Mustafa Kemal, meclisin Anadolu'da toplanmasını istese de bu gerçekleşmedi.
- Meclis'te "Felâh-ı Vatan" grubu kuruldu.
- Misak-ı Millî (Milli Yemin) Kararları (28 Ocak 1920):
- Son Osmanlı Mebusan Meclisi tarafından gizlice kabul edildi ve tüm dünyaya duyuruldu.
- Başlıca Maddeleri:
- Mondros Ateşkesi imzalandığı sırada Türk ve Müslüman çoğunluğun yaşadığı topraklar bir bütündür, bölünemez. (Ulusal sınırlar belirlendi.)
- Kars, Ardahan ve Batum (Elviye-i Selase) için gerekirse halk oylaması yapılabilir.
- Batı Trakya'nın durumu için halk oylaması yapılmalıdır.
- Arap topraklarının geleceği için halk oylaması yapılabilir.
- Boğazların güvenliği sağlanmalı ve uluslararası ticarete açık olmalıdır.
- Azınlıklara, komşu ülkelerdeki Müslümanlara verilen haklar kadar haklar verilecektir. (Karşılıklılık ilkesi.)
- Siyasi, adli ve mali gelişmemizi engelleyen her türlü sınırlama (kapitülasyonlar) kabul edilemez. (Tam bağımsızlık vurgusu.)
- Misak-ı Millî'nin Önemi: Milli Mücadele'nin siyasi manifestosu oldu. Ulusal bağımsızlık ve toprak bütünlüğü hedefleri resmileşti.
- İstanbul'un İşgali (16 Mart 1920) ve Mebusan Meclisi'nin Kapatılması:
- Misak-ı Millî'nin ilanı, İtilaf Devletleri'ni rahatsız etti.
- İtilaf Devletleri, İstanbul'u resmen işgal etti, Mebusan Meclisi'ni dağıttı ve bazı milletvekillerini tutukladı.
⚠️ Dikkat: Misak-ı Millî, Milli Mücadele'nin ulaşmak istediği nihai hedefleri açıkça ortaya koymuş, bu da İtilaf Devletleri'nin tepkisini çekerek İstanbul'un işgaline ve TBMM'nin açılmasına zemin hazırlamıştır.
📌 Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin Açılışı ve İlk Faaliyetleri
İstanbul'un işgali ve Mebusan Meclisi'nin kapatılması, Ankara'da yeni bir milli meclisin açılmasını zorunlu kıldı. Bu meclis, Milli Mücadele'nin hem siyasi hem de askeri liderliğini üstlendi.
- TBMM'nin Açılması (23 Nisan 1920):
- Mustafa Kemal, İstanbul'un işgali üzerine yeni bir meclisin Ankara'da toplanması için çağrı yaptı.
- Meclis, olağanüstü yetkilerle donatılmış, milli iradeye dayalı bir kurucu meclis niteliğindeydi.
- TBMM'nin İlk Kararları ve Özellikleri:
- Hükümet kurmak zorunludur. (Geçici hükümet değil, sürekli bir hükümet ihtiyacı.)
- Geçici bir hükümet başkanı tanımak veya padişah vekili atamak doğru değildir. (Saltanat ve padişahın otoritesi reddedildi.)
- Meclis'in üstünde hiçbir güç yoktur. (İstanbul Hükümeti ve padişahın üstünlüğü reddedildi.)
- Yasama ve yürütme yetkileri Meclis'te toplanmıştır. (Güçler birliği ilkesi, hızlı karar almayı amaçlar.)
- Padişah ve Halife'nin durumu, Meclis'in çıkaracağı kanunla belirlenecektir. (Saltanatın kaldırılmasına yönelik ilk işaret.)
- Meclis Hükümeti Sistemi benimsenmiştir. (Bakanlar, Meclis içinden tek tek seçilir, Başbakan yoktur.)
- TBMM'ye Karşı Çıkan Ayaklanmalar:
- İstanbul Hükümeti ve İtilaf Devletleri tarafından desteklenen ayaklanmalar (Örn: Kuva-yi İnzibatiye, Ahmet Anzavur Ayaklanması).
- Eski Kuvâ-yi Milliye liderlerinin çıkardığı ayaklanmalar (Örn: Çerkez Ethem, Demirci Mehmet Efe).
- Azınlıkların çıkardığı ayaklanmalar (Örn: Pontus, Ermeni ayaklanmaları).
- Ayaklanmalara Karşı Alınan Önlemler:
- Hıyanet-i Vataniye Kanunu (Vatana İhanet Kanunu) çıkarıldı.
- İstiklal Mahkemeleri kuruldu.
- Ankara Müftüsü Rıfat Börekçi'nin fetvasıyla karşı fetvalar yayınlandı.
- Düzenli ordu kuruldu.
💡 İpucu: TBMM'nin açılması, Milli Mücadele'ye yasal ve merkezi bir otorite kazandırmıştır. Güçler birliği ilkesi, savaş koşullarında hızlı ve etkin kararlar alabilmek için benimsenmiştir.
📌 Kurtuluş Savaşı Cepheleri (Doğu ve Güney Cepheleri)
TBMM'nin açılmasıyla birlikte Milli Mücadele, düzenli ordu ve cepheler şeklinde yürütülmeye başlandı. İlk başarılar Doğu ve Güney Cephelerinde kazanıldı.
- Doğu Cephesi:
- Kime Karşı: Ermenilere karşı.
- Kim Yönetti: Kazım Karabekir Paşa komutasındaki XV. Kolordu (Osmanlı'dan kalan tek terhis edilmemiş düzenli ordu birliği).
- Savaşın Sonucu: Türk ordusu Ermenileri yenilgiye uğrattı.
- İmzalanan Antlaşma: Gümrü Antlaşması (3 Aralık 1920).
- TBMM'nin uluslararası alandaki ilk siyasi başarısıdır.
- Ermenistan, Sevr Antlaşması'nı tanımadığını kabul etti.
- Misak-ı Millî'ye uygun sınırlar çizildi.
- Önemi: Doğu Cephesi kapandı, buradaki askeri birlikler Batı Cephesi'ne kaydırıldı.
- Güney Cephesi:
- Kime Karşı: Fransızlara ve onlarla işbirliği yapan Ermenilere karşı.
- Kim Yönetti: Kuvâ-yi Milliye birlikleri (düzenli ordu kurulmadı, yerel halk direnişi).
- Önemli Merkezler: Maraş, Antep, Urfa.
- Maraş: Sütçü İmam önderliğinde direniş. "Kahraman" unvanı verildi.
- Antep: Şahin Bey önderliğinde direniş. "Gazi" unvanı verildi.
- Urfa: Ali Saip Bey önderliğinde direniş. "Şanlı" unvanı verildi.
- Savaşın Sonucu: Kuvâ-yi Milliye birlikleri, Fransızları bölgeden çekilmeye zorladı.
- İmzalanan Antlaşma: Sakarya Meydan Muharebesi sonrası imzalanan Ankara Antlaşması (1921) ile bu cephe resmen kapandı.
- Önemi: Halkın vatanseverliği ve direniş gücü sayesinde kazanılan başarılar, Milli Mücadele'nin moralini yükseltti.
💡 İpucu: Doğu Cephesi'nde düzenli ordu, Güney Cephesi'nde ise Kuvâ-yi Milliye (yerel halk direnişi) etkili olmuştur. Bu iki cephede kazanılan başarılar, Batı Cephesi'ne odaklanılmasını sağlamıştır.
