6. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde "okumak" fiili hem geçişli hem de derecesi "dikkatle" kelimesiyle artırılmıştır?
A) Öğrenci, kitabı dikkatle okuyarak özetini çıkardı.
B) Öğrenci, dikkatle kitap okuyordu.
C) Öğrenci, kitabı okuyup dikkatle notlar aldı.
D) Öğrenci, dikkatini toplayarak kitabı okudu.
Sevgili öğrenciler, bu soruda bizden "okumak" fiilinin hem geçişli olduğu hem de "dikkatle" kelimesiyle derecesinin artırıldığı cümleyi bulmamız isteniyor. Haydi, bu iki önemli kavramı ve seçenekleri adım adım inceleyelim:
- Geçişli Fiil Nedir? Bir fiilin geçişli olması demek, o fiilin bir nesne (belirtili veya belirtisiz) alabilmesi demektir. Yani, fiile "neyi?", "kimi?" veya "ne?" sorularını sorduğumuzda cevap alabiliyorsak, o fiil geçişlidir. Örneğin, "yemek" fiili "elmayı yemek" (neyi?) veya "yemek yemek" (ne?) şeklinde nesne alabilir, dolayısıyla geçişlidir.
- "Dikkatle" Kelimesiyle Derecesinin Artırılması Ne Demektir? "Dikkatle" kelimesi bir durum zarfıdır. Fiilin nasıl yapıldığını, yani eylemin niteliğini veya derecesini belirtir. Bir eylemin "dikkatle" yapılması, o eylemin özenli bir şekilde, belli bir dikkat seviyesinde gerçekleştirildiğini gösterir. Bu da eylemin yapılış biçiminin derecesini artırmak anlamına gelir.
Şimdi seçenekleri bu iki kritere göre inceleyelim:
- A) Öğrenci, kitabı dikkatle okuyarak özetini çıkardı.
- "Okumak" fiili: Cümlede "okuyarak" şeklinde zarf-fiil olarak kullanılmıştır. "Neyi okuyarak?" diye sorduğumuzda "kitabı" cevabını alırız. "Kitabı" kelimesi belirtili nesnedir. Dolayısıyla "okumak" fiili geçişlidir.
- "Dikkatle" kelimesi: "Dikkatle okuyarak" ifadesinde "dikkatle" kelimesi, "okumak" eyleminin nasıl yapıldığını (özenli bir şekilde) belirtiyor. Bu da fiilin derecesini artırıyor.
- Bu seçenek her iki koşulu da sağlamaktadır.
- B) Öğrenci, dikkatle kitap okuyordu.
- "Okumak" fiili: "Ne okuyordu?" diye sorduğumuzda "kitap" cevabını alırız. "Kitap" kelimesi belirtisiz nesnedir. Dolayısıyla "okumak" fiili geçişlidir.
- "Dikkatle" kelimesi: "Dikkatle okuyordu" ifadesinde "dikkatle" kelimesi, "okumak" eyleminin nasıl yapıldığını belirtiyor. Bu da fiilin derecesini artırıyor.
- Bu seçenek de her iki koşulu sağlıyor gibi görünse de, "kitabı" (belirtili nesne) kullanımı, geçişlilik özelliğini daha açık ve net bir şekilde ortaya koyar. Soru en uygun seçeneği istediği için, belirtili nesne alan fiil daha güçlü bir örnektir.
- C) Öğrenci, kitabı okuyup dikkatle notlar aldı.
- "Okumak" fiili: "Neyi okuyup?" diye sorduğumuzda "kitabı" cevabını alırız. "Okumak" fiili geçişlidir.
- "Dikkatle" kelimesi: Bu cümlede "dikkatle" kelimesi "notlar aldı" fiilini nitelemektedir ("nasıl notlar aldı? dikkatle"). "Okumak" fiilini nitelemediği için ikinci koşulu sağlamaz.
- D) Öğrenci, dikkatini toplayarak kitabı okudu.
- "Okumak" fiili: "Neyi okudu?" diye sorduğumuzda "kitabı" cevabını alırız. "Okumak" fiili geçişlidir.
- "Dikkatle" kelimesi: Bu cümlede "dikkatle" kelimesi hiç kullanılmamıştır. "Dikkatini toplayarak" ifadesi farklı bir zarf grubudur. Bu nedenle ikinci koşulu sağlamaz.
Yukarıdaki incelemeler sonucunda, A seçeneğindeki "okumak" fiili hem "kitabı" nesnesini alarak geçişli olma özelliğini açıkça göstermekte hem de "dikkatle" kelimesiyle eylemin yapılış biçiminin derecesi artırılmaktadır. B seçeneği de benzer özellikler taşısa da, "kitabı" (belirtili nesne) kullanımı, geçişliliği daha belirgin kılar.
Cevap A seçeneğidir.
