🎓 Geçişli fiilin derecesini artırma Test 2 - Ders Notu
Sevgili öğrenciler, bu ders notu, "Geçişli fiilin derecesini artırma Test 2" testinde karşılaşacağınız temel konuları, özellikle de ettirgen fiilleri ve geçişli fiillerin nasıl daha geçişli hale getirildiğini anlamanıza yardımcı olmak için hazırlandı.
📌 Geçişli Fiil Nedir? Kısa Bir Hatırlatma
Bir fiilin geçişli olup olmadığını anlamak, onun derecesini artırmadan önceki ilk adımdır. Bir fiil, eğer bir "nesne" alabiliyorsa geçişlidir.
- Tanım: Ne, neyi, kimi sorularına cevap verebilen, yani bir nesneyi doğrudan etkileyen fiillerdir.
- Örnek: "Kitabı okudu." (Neyi okudu? Kitabı.) Burada "okumak" geçişli bir fiildir.
- İpucu: Fiilin önüne "onu" kelimesini getirdiğinizde anlamlı oluyorsa, o fiil geçişlidir. (Onu okumak, onu sevmek, onu görmek).
📌 Geçişli Fiilin Derecesini Artırmak: Ettirgen Fiiller
Geçişli bir fiilin derecesini artırmak demek, eylemi yapanın doğrudan özne değil, öznenin başkasına yaptırdığı bir eylem olması demektir. Yani, özne işi kendisi yapmaz, başkasına yaptırır veya yapmasını sağlar.
- Tanım: Geçişli bir fiile belirli ekler getirilerek fiilin geçişlilik derecesinin artırılmasıyla oluşan fiillerdir. Eylemi yapan başkasıdır, özne ise eylemi yaptıran konumundadır.
- Örnek: "Çocuk kitabı okudu." (Çocuk kendisi okudu.) → "Öğretmen çocuğa kitabı okuttu." (Öğretmen, çocuğun okumasını sağladı.) Burada "okutmak" ettirgen fiildir.
📝 Ettirgen Fiil Yapma Ekleri ve Örnekleri
Türkçede geçişli fiilleri ettirgen yapmak için kullanılan başlıca ekler şunlardır: -t, -r, -dır/-dir/-dur/-dür.
- -t Eki:
- Genellikle ünsüzle biten veya bazı ünlüyle biten fiillere gelir.
- Örnekler:
- Anla-mak (geçişli) → Anla-t-mak (ettirgen)
- Gül-mek (geçişsiz) → Gül-dür-mek (oldurgan) ⚠️ Bu örnek oldurgan fiildir, ettirgen değil. Ettirgen fiil örneği: "Ye-mek" (geçişli) -> "Ye-dir-mek" (ettirgen) veya "Kork-mak" (geçişsiz) -> "Korku-t-mak" (oldurgan).
- Duy-mak (geçişli) → Duy-ur-mak (ettirgen)
- Giy-mek (geçişli) → Giy-dir-mek (ettirgen)
- Geç-mek (geçişli) → Geç-ir-mek (ettirgen)
- Piş-mek (geçişsiz) → Piş-ir-mek (oldurgan)
- -r Eki:
- Genellikle tek heceli fiillere veya bazı özel fiillere gelir.
- Örnekler:
- Kop-mak (geçişsiz) → Kop-ar-mak (oldurgan)
- Bit-mek (geçişsiz) → Bit-ir-mek (oldurgan)
- Duy-mak (geçişli) → Duy-ur-mak (ettirgen)
- Uç-mak (geçişsiz) → Uç-ur-mak (oldurgan)
- -dır/-dir/-dur/-dür Eki:
- En yaygın ettirgenlik ekidir ve birçok fiile gelebilir.
- Örnekler:
- Oku-mak (geçişli) → Oku-t-mak (ettirgen)
- Yaz-mak (geçişli) → Yaz-dır-mak (ettirgen)
- Sev-mek (geçişli) → Sev-dir-mek (ettirgen)
- Gör-mek (geçişli) → Gör-dür-mek (ettirgen)
- Sil-mek (geçişli) → Sil-dir-mek (ettirgen)
💡 İpucu: Ettirgen fiillerde fiilin kökü zaten geçişlidir. Ek geldiğinde geçişlilik derecesi artar, yani "işi başkasına yaptırma" anlamı kazanır.
💡 İki Dereceli Ettirgenlik
Bazen bir fiil, birden fazla ettirgenlik eki alarak "işi başkasına başkası aracılığıyla yaptırma" anlamı kazanabilir. Bu durum, ettirgenliğin derecesini daha da artırır.
- Örnek:
- Yaz-mak (geçişli)
- Yaz-dır-mak (ettirgen - işi başkasına yaptırmak)
- Yaz-dır-t-mak (iki dereceli ettirgen - işi başkasına, bir başkası aracılığıyla yaptırmak)
- "Müdür, sekretere raporu yazdırdı." (Tek dereceli)
- "Genel müdür, müdüre raporu sekretere yazdırt-tı." (İki dereceli)
⚠️ Dikkat: Ettirgen Fiiller ve Oldurgan Fiiller Arasındaki Fark
Bu iki fiil türü sıklıkla karıştırılır çünkü aynı ekleri alabilirler. Ancak aralarındaki temel fark, fiilin başlangıçtaki geçişlilik durumudur.
- Ettirgen Fiiller:
- Fiilin kökü zaten geçişlidir.
- Ek alarak geçişlilik derecesi artırılır. (Özne, işi başkasına yaptırır.)
- Örnek: "Oku-mak" (geçişli) → "Oku-t-mak" (ettirgen)
- Oldurgan Fiiller:
- Fiilin kökü geçişsizdir.
- Ek alarak geçişli hale getirilir. (Fiil, nesne alabilir duruma gelir.)
- Örnek: "Gül-mek" (geçişsiz) → "Gül-dür-mek" (oldurgan)
📌 Unutma: Testte "geçişli fiilin derecesini artırma" ifadesi geçiyorsa, odak noktanız ettirgen fiiller olmalıdır. Yani, fiilin ek almadan önce de nesne alabiliyor olması gerekir!
