🎓 Orta Çağda dünya test çöz TYT Test 1 - Ders Notu
Bu ders notu, "Orta Çağda dünya" konulu TYT testine hazırlanırken bilmeniz gereken temel kavramları, önemli olayları ve bu dönemin karakteristik özelliklerini sade bir dille özetlemektedir. Amacımız, karmaşık gibi görünen bu dönemi anlaşılır kılmaktır.
📌 Orta Çağ Nedir? Ne Zaman Başladı, Ne Zaman Bitti?
Orta Çağ, genellikle Batı Roma İmparatorluğu'nun yıkılışı (476) ile başlar ve İstanbul'un Fethi (1453) ya da Reform hareketleri/Coğrafi Keşifler gibi olaylarla sona erdiği kabul edilen, yaklaşık 1000 yıllık bir zaman dilimidir.
- Başlangıç: 476 - Batı Roma İmparatorluğu'nun yıkılışı.
- Bitiş: 1453 - İstanbul'un Fethi (Osmanlı İmparatorluğu için önemli bir dönüm noktası).
- Alternatif Bitişler: Coğrafi Keşifler, Rönesans veya Reform hareketleri de Orta Çağ'ın sonu olarak kabul edilebilir.
💡 İpucu: Bu dönemde Avrupa'da siyasi parçalanmışlık, Kilise'nin güçlü etkisi ve feodal sistem ön plandadır. Doğu'da ise Bizans ve İslam medeniyetleri yükseliştedir.
📌 Kavimler Göçü (375) ve Sonuçları
Asya Hunları'nın başlattığı bu büyük göç dalgası, birçok kavmin yer değiştirmesine ve Avrupa'nın etnik yapısının değişmesine neden olmuştur.
- Nedenleri: Hunların batıya ilerlemesi, kavimler arasındaki çatışmalar, yeni yaşam alanları arayışı.
- Sonuçları:
- Batı Roma İmparatorluğu'nun zayıflaması ve 476'da yıkılması.
- Avrupa'nın bugünkü milletler haritasının temellerinin atılması.
- Feodalite (Derebeylik) sisteminin ortaya çıkışına zemin hazırlaması (otorite boşluğu nedeniyle).
- Hristiyanlığın Avrupa'da yayılmasına katkı sağlaması.
⚠️ Dikkat: Kavimler Göçü, sadece bir göç hareketi değil, aynı zamanda Avrupa'nın siyasi, sosyal ve kültürel yapısını kökten değiştiren bir olaydır.
📌 Feodalite (Derebeylik Sistemi)
Kavimler Göçü sonrası Avrupa'da merkezî otoritenin zayıflamasıyla ortaya çıkan, toprak temelli siyasi ve sosyal bir sistemdir.
- Temel Yapı: Toprak sahibi büyük soylular (senyörler/derebeyleri) ve onlara bağlı çalışan köylüler (serfler) arasındaki ilişkiler üzerine kuruludur.
- Siyasi Yapı: Krallar zayıftır, asıl güç toprak sahibi derebeylerinin elindedir. Her derebeyi kendi bölgesinin mutlak hakimidir.
- Ekonomik Yapı: Kapalı ekonomi yaygındır; tarım ve hayvancılık temel geçim kaynağıdır. Ticaret zayıftır.
- Sosyal Yapı: Halk sınıflara ayrılmıştır (soylular, din adamları, burjuvalar, köylüler/serfler). Sınıflar arası geçiş zordur.
💡 İpucu: Feodalite, Avrupa'da güçlü merkezî devletlerin ortaya çıkmasını uzun süre engellemiştir.
📌 Hristiyanlık ve Kilise'nin Orta Çağ'daki Rolü
Orta Çağ Avrupa'sında Kilise, sadece dini değil, aynı zamanda siyasi, ekonomik ve kültürel hayatın da merkezindeydi.
- Siyasi Güç: Kralların taç giyme törenlerini yapar, aforoz (dinden çıkarma) ve enterdi (bir bölgede dini hizmetleri yasaklama) gibi yetkilerle krallar üzerinde bile etkili olurdu.
- Ekonomik Güç: Geniş topraklara sahipti, halktan vergi (onda bir vergisi) toplardı.
- Kültürel Güç: Eğitim ve öğretimin tek merkeziydi. Skolastik düşünce (aklın dini kurallara tabi olması) etkiliydi. Bilimsel gelişmeleri kısıtlamıştır.
- Haçlı Seferleri: Kilise'nin öncülüğünde düzenlenmiştir.
⚠️ Dikkat: Skolastik düşünce, bilimin ve serbest düşüncenin gelişmesini engellemiş, Orta Çağ Avrupa'sını "Karanlık Çağlar" olarak adlandırılmasına neden olmuştur.
📌 Bizans İmparatorluğu
Doğu Roma İmparatorluğu olarak da bilinen Bizans, Orta Çağ boyunca varlığını sürdürmüş, Doğu ve Batı arasında bir köprü görevi görmüştür.
- Merkezi: İstanbul (Konstantinopolis).
- Önemi: Antik Roma ve Helen kültürünü korumuş, Hristiyan Ortodoks mezhebinin merkezi olmuştur.
- Komşularıyla İlişkiler: Sasaniler, Araplar, Türkler ve Batı Avrupa devletleriyle sürekli mücadele halinde olmuştur.
- Sonu: 1453'te Osmanlı İmparatorluğu tarafından fethedilmiştir.
📌 İslamiyet'in Doğuşu ve Yayılışı
7. yüzyılda Arabistan Yarımadası'nda ortaya çıkan İslamiyet, kısa sürede geniş coğrafyalara yayılarak yeni bir medeniyetin doğuşuna yol açmıştır.
- Hz. Muhammed Dönemi: İslamiyet'in doğuşu, Medine Sözleşmesi, fetihler.
- Dört Halife Dönemi: İslam devletinin teşkilatlanması, fetihlerin hızlanması, Kur'an'ın toplanması.
- Emeviler Dönemi: İslam devletinin en geniş sınırlarına ulaşması, Arap milliyetçiliği, Kerbela Olayı.
- Abbasiler Dönemi: Bilim ve kültürde altın çağ (Beyt'ül Hikme), hoşgörülü yönetim, Türklerin devlet yönetiminde etkin rol alması.
💡 İpucu: İslam medeniyeti, Antik Yunan eserlerini tercüme ederek korumuş, matematik, tıp, astronomi gibi alanlarda önemli buluşlara imza atmış ve bu bilgileri Avrupa'ya aktararak Rönesans'a zemin hazırlamıştır.
📌 Haçlı Seferleri (11. - 13. Yüzyıllar)
Avrupalı Hristiyanların, Kudüs ve Kutsal Toprakları Müslümanlardan geri almak amacıyla düzenledikleri askeri seferlerdir.
- Nedenleri:
- Dini: Kudüs'ü geri alma isteği, Papa'nın çağrısı.
- Ekonomik: Doğu'nun zenginliklerine ulaşma, Akdeniz ticaretini ele geçirme.
- Siyasi: Derebeylerinin macera arayışı, Kilise'nin gücünü artırma isteği.
- Sonuçları:
- Kilise'ye olan güven sarsıldı, Papa ve krallar zayıfladı.
- Feodalite zayıfladı, merkezî krallıklar güçlenmeye başladı.
- Akdeniz ticareti canlandı, burjuva sınıfı güçlendi.
- Avrupa, İslam medeniyetinin bilim ve kültürüyle tanıştı, bu durum Rönesans'a zemin hazırladı.
- Türklerin batıya ilerleyişi bir süre yavaşladı.
⚠️ Dikkat: Haçlı Seferleri, amaçlarına ulaşamasa da Avrupa'nın sosyal, ekonomik ve kültürel yapısında büyük değişimlere yol açmıştır.
📌 Moğol İstilaları (13. Yüzyıl)
Cengiz Han önderliğinde başlayan Moğol yayılması, Asya ve Doğu Avrupa'da büyük bir etki yaratmıştır.
- Cengiz Han: Moğol kabilelerini birleştirerek büyük bir imparatorluk kurdu.
- Etkileri:
- Geniş coğrafyalarda devletler yıkıldı, yeni devletler kuruldu.
- Ticaret yolları (İpek Yolu) Moğol kontrolüne geçti, ticaret canlandı.
- Kültürel etkileşimler yaşandı.
- Anadolu ve Doğu Avrupa'da büyük yıkımlara yol açtı.
📌 Orta Çağ Avrupa'sında Önemli Gelişmeler
Orta Çağ'ın sonlarına doğru Avrupa'da bazı önemli gelişmeler yaşanmıştır.
- Magna Carta (1215): İngiltere'de kralın yetkilerini sınırlayan ilk önemli belgedir. Demokrasi ve hukukun üstünlüğü açısından sembolik bir öneme sahiptir.
- Yüzyıl Savaşları (1337-1453): İngiltere ile Fransa arasında yaşanan uzun süreli savaşlardır. Bu savaşlar, feodal orduların yerini ulusal ordulara bırakmasına ve merkezî krallıkların güçlenmesine katkı sağlamıştır.
- Kara Veba (14. Yüzyıl): Avrupa nüfusunun büyük bir kısmını yok eden salgın hastalıktır. Sosyal ve ekonomik yapıyı derinden etkilemiş, işgücü kıtlığına ve sosyal değişimlere yol açmıştır.
📝 Özetle: Orta Çağ, Avrupa için karanlık bir dönem olarak anılsa da, Bizans ve İslam medeniyetlerinin parladığı, önemli kültürel etkileşimlerin yaşandığı bir süreçtir. Bu dönemdeki olaylar, modern dünyanın temellerini atmıştır.
