🎓 Dünyanın şekli ve hareketleri test çöz TYT Test 1 - Ders Notu
Bu ders notu, TYT coğrafya testlerinde sıkça karşılaşılan Dünya'nın şekli ve hareketleri konularını sade bir dille özetlemektedir. Testi çözerken bu temel bilgileri hatırlamanız, doğru cevaplara ulaşmanızı kolaylaştıracaktır.
📌 Dünya'nın Şekli ve Sonuçları
Dünya, tam bir küre değil, kutuplardan basık, Ekvator'dan şişkin özel bir şekle sahiptir. Bu şekle "Geoit" diyoruz. Ancak genel olarak küremsi kabul edilir ve bu durumun da önemli sonuçları vardır.
- Geoit Şeklinin Sonuçları:
- Ekvator yarıçapı, kutuplar yarıçapından daha uzundur.
- Ekvator'da yer çekimi kutuplara göre daha azdır (merkezden uzaklaştıkça yer çekimi azalır).
- Ekvator çevresi, herhangi bir meridyen dairesinin çevresinden daha uzundur.
- Küremsi Şeklinin Sonuçları:
- Güneş ışınlarının düşme açısı Ekvator'dan kutuplara doğru küçülür.
- Sıcaklıklar Ekvator'dan kutuplara doğru genellikle azalır.
- Gölge boyları Ekvator'dan kutuplara doğru uzar.
- Paralellerin boyları Ekvator'dan kutuplara doğru kısalır.
- Meridyenler arası mesafe Ekvator'dan kutuplara doğru daralır.
- Harita çizimlerinde bozulmalar meydana gelir.
- Bir noktadan hareket eden cisimler (rüzgarlar, okyanus akıntıları) Kuzey Yarımküre'de sağa, Güney Yarımküre'de sola sapar (Coriolis etkisi).
💡 İpucu: Geoitlik, Dünya'nın kendi ekseni etrafındaki dönüşüyle oluşmuştur. Küremsi şeklin sonuçları ise daha genel ve coğrafi olayları doğrudan etkileyen faktörlerdir.
📌 Dünya'nın Günlük Hareketi (Kendi Ekseni Etrafında Dönüşü)
Dünya, kendi ekseni etrafında batıdan doğuya doğru 24 saatte (bir gün) döner. Bu dönüş, birçok günlük olayın temel nedenidir.
- Günlük Hareketin Sonuçları:
- Gece ve gündüz birbirini takip eder.
- Güneş ışınlarının düşme açısı gün içinde değişir.
- Günlük sıcaklık ve basınç farkları oluşur.
- Meltem rüzgarları oluşur (deniz meltemi, kara meltemi, dağ meltemi, vadi meltemi).
- Yerel saat farkları oluşur (doğuda Güneş daha erken doğar ve batar).
- Sürekli rüzgarlar ve okyanus akıntılarında sapmalar meydana gelir (Coriolis etkisi).
- Fiziksel (mekanik) çözülme görülür (kayaçların genleşme-büzülme ile parçalanması).
- Çizgisel hız Ekvator'da en fazla, kutuplarda en azdır.
⚠️ Dikkat: Gece ve gündüzün oluşumu Dünya'nın küresel şeklinin, gece ve gündüzün birbirini takip etmesi ise Dünya'nın günlük hareketinin sonucudur. Bu ayrımı karıştırmayın!
📌 Dünya'nın Yıllık Hareketi (Güneş Etrafında Dönüşü)
Dünya, Güneş etrafındaki yörüngesini 365 gün 6 saatte (bir yıl) tamamlar. Bu hareket ve Dünya ekseninin eğikliği, mevsimlerin oluşumu gibi önemli olaylara yol açar.
- Yörüngenin Elips Olmasının Sonuçları:
- Dünya'nın Güneş'e olan uzaklığı yıl içinde değişir (3 Ocak'ta en yakın - Perihel, 4 Temmuz'da en uzak - Afel).
- Dünya'nın Güneş etrafındaki hızı değişir (yakın olduğunda hızlı, uzak olduğunda yavaş).
- Mevsim süreleri yarım kürelerde farklılık gösterir (Kuzey Yarımküre'de yaz, Güney Yarımküre'de kış daha uzun sürer).
- Eksen Eğikliğinin (23° 27') ve Yıllık Hareketin Sonuçları:
- Mevsimlerin oluşumu.
- Yıllık sıcaklık farkları oluşur.
- Güneş ışınlarının düşme açısı yıl boyunca değişir.
- Gece ve gündüz süreleri yıl içinde değişir (Ekvator'da yıl boyunca eşittir).
- Aydınlanma çemberi yıl içinde yer değiştirir.
- Dönenceler (Yengeç ve Oğlak) ve Kutup Daireleri (Arktik ve Antarktika) oluşur.
- Matematik iklim kuşakları oluşur (Tropikal, Ilıman, Kutup kuşağı).
📌 Özel Tarihler (Dönenceler ve Ekinokslar)
Dünya'nın yıllık hareketi sırasında Güneş ışınlarının Ekvator'a veya dönencelere dik geldiği dört önemli tarih vardır. Bu tarihler, mevsim geçişlerini ve gece-gündüz sürelerindeki değişimleri belirler.
- 21 Mart (İlkbahar Ekinoksu):
- Güneş ışınları Ekvator'a dik gelir.
- Tüm Dünya'da gece ve gündüz süreleri eşittir (12 saat gece, 12 saat gündüz).
- Kuzey Yarımküre'de ilkbahar, Güney Yarımküre'de sonbahar başlangıcıdır.
- 22 Haziran (Yaz Solstisi):
- Güneş ışınları Yengeç Dönencesi'ne ($23^\circ 27'$ Kuzey enlemi) dik gelir.
- Kuzey Yarımküre'de en uzun gündüz, en kısa gece yaşanır (yaz başlangıcı).
- Güney Yarımküre'de en uzun gece, en kısa gündüz yaşanır (kış başlangıcı).
- Kuzey Kutup Dairesi'nde 24 saat gündüz, Güney Kutup Dairesi'nde 24 saat gece yaşanır.
- 23 Eylül (Sonbahar Ekinoksu):
- Güneş ışınları Ekvator'a dik gelir.
- Tüm Dünya'da gece ve gündüz süreleri eşittir.
- Kuzey Yarımküre'de sonbahar, Güney Yarımküre'de ilkbahar başlangıcıdır.
- 21 Aralık (Kış Solstisi):
- Güneş ışınları Oğlak Dönencesi'ne ($23^\circ 27'$ Güney enlemi) dik gelir.
- Kuzey Yarımküre'de en uzun gece, en kısa gündüz yaşanır (kış başlangıcı).
- Güney Yarımküre'de en uzun gündüz, en kısa gece yaşanır (yaz başlangıcı).
- Kuzey Kutup Dairesi'nde 24 saat gece, Güney Kutup Dairesi'nde 24 saat gündüz yaşanır.
📝 Unutmayın: Ekvator'da yıl boyunca gece ve gündüz süreleri eşittir. Kutuplara gidildikçe gece-gündüz süre farkları artar.
