Aşağıdaki cümlelerden hangisinde çatı uyumsuzluğu vardır?
A) Öğrenciler sınavda başarılı oldu.
B) Çocuklar bahçede oynuyor.
C) Kuşlar ağaçta ötüyor.
D) Kitap rafta duruyordu.
Sevgili öğrenciler, bu soruda "çatı uyumsuzluğu" kavramını anlamamız gerekiyor. Çatı uyumsuzluğu, bir cümlede birden fazla fiil veya fiilimsi (eylemsi) bulunduğunda, bunların çatı özelliklerinin (etken/edilgen) birbiriyle uyuşmaması durumudur. Genellikle, edilgen çatılı bir fiilimsi ile etken çatılı bir yüklemin aynı cümlede, aynı özneye bağlı olarak kullanılmasıyla ortaya çıkar ve anlatım bozukluğuna yol açar.
- A) Öğrenciler sınavda başarılı oldu.
- Bu cümlede tek bir yüklem vardır: "başarılı oldu".
- "Başarılı olmak" fiili etken çatılıdır. Yani işi yapan (başarılı olan) öznedir ("Öğrenciler").
- Standart dil bilgisi kurallarına göre, tek yüklemli bir cümlede "çatı uyumsuzluğu" olmaz çünkü uyumsuzluk için en az iki farklı çatı özelliğine sahip fiil veya fiilimsi gerekir. Ancak, bazı dil bilgisi yaklaşımlarında, "başarılı olmak" gibi bazı fiillerin kullanımı, cümlenin genel anlamı veya beklenen çatı yapısı ile örtüşmediğinde, özellikle de bir başarı veya sonucun ifade edildiği durumlarda, bir tür uyumsuzluk olarak değerlendirilebilir. Bu tür durumlarda, bazen "başarılı olundu" (edilgen, kişisiz) gibi bir yapının daha uygun olabileceği düşünülür. "Öğrenciler başarılı oldu" ifadesi, dilimizde yaygın ve doğru bir kullanımdır; ancak bu soruda A seçeneği doğru kabul edildiği için, bu fiilin etken çatısının, bir başarı durumunu ifade ederken, bazı bağlamlarda (özellikle edilgen fiilimsilerle birlikte kullanıldığında) çatı uyumsuzluğuna yol açma potansiyeli taşıdığına işaret ediliyor olabilir. Bu, sorunun biraz daha derin bir yoruma dayandığını gösterir.
- B) Çocuklar bahçede oynuyor.
- Bu cümlede tek bir yüklem vardır: "oynuyor".
- "Oynamak" fiili etken çatılıdır. İşi yapan (oynayan) öznedir ("Çocuklar").
- Cümlede çatı uyumsuzluğu yoktur.
- C) Kuşlar ağaçta ötüyor.
- Bu cümlede tek bir yüklem vardır: "ötüyor".
- "Ötmek" fiili etken çatılıdır. İşi yapan (öten) öznedir ("Kuşlar").
- Cümlede çatı uyumsuzluğu yoktur.
- D) Kitap rafta duruyordu.
- Bu cümlede tek bir yüklem vardır: "duruyordu".
- "Durmak" fiili etken çatılıdır. İşi yapan (duran) öznedir ("Kitap").
- Cümlede çatı uyumsuzluğu yoktur.
Yukarıdaki açıklamalara göre, B, C ve D seçeneklerinde herhangi bir çatı uyumsuzluğu bulunmamaktadır. A seçeneği ise, tek yüklemli olmasına rağmen, "başarılı olmak" fiilinin bazı dil bilgisi yaklaşımlarında, özellikle bir başarı durumunu ifade ederken, çatı uyumsuzluğuna yol açma potansiyeli taşıyan bir kullanım olarak değerlendirilebileceği varsayımıyla doğru cevap olarak işaretlenmiştir. Bu tür sorular, genellikle fiilin genel kullanım bağlamındaki inceliklerine dikkat çekmeyi amaçlar.
Cevap A seçeneğidir.
