Yapım eki ve çekim eki arasındaki fark Test 1

🎓 Yapım eki ve çekim eki arasındaki fark Test 1 - Ders Notu

Bu ders notu, sözcüklerin anlamını ve görevini değiştiren ekler olan yapım eklerini ve sadece sözcüklerin cümledeki yerini belirleyen çekim eklerini anlamana yardımcı olacak. Bu iki ek türü arasındaki temel farkları öğrenerek, dil bilgisi sorularında daha başarılı olabilirsin.

📌 Ek Nedir?

Türkçede sözcüklerin sonuna gelerek onların anlamını değiştiren veya cümledeki görevlerini belirleyen seslere "ek" deriz. Ekler, dilimizin zenginliğini ve esnekliğini sağlayan önemli yapı taşlarıdır.

• Ekler, tek başlarına bir anlam taşımazlar.
• Sözcüklere eklendiğinde anlam kazanırlar veya sözcüğün görevini değiştirirler.

📌 Yapım Ekleri (Türetme Ekleri)

Yapım ekleri, bir sözcüğün köküne veya gövdesine gelerek o sözcüğün anlamını tamamen değiştiren ve ondan yeni bir sözcük türeten eklerdir. Bu ekler sayesinde dilimizde binlerce yeni kelime oluşur.

• 💡 **İpucu:** Yapım ekleri, sözcüğe yeni bir kimlik kazandırır, tıpkı bir heykeltıraşın kile yeni bir şekil vermesi gibi.
• **Anlam Değişikliği:** Sözcüğün temel anlamını tamamen değiştirir. (Örn: "göz" (organ) -> "gözlük" (takılan eşya)).
• **Yeni Sözcük Oluşturma:** Eklendiği sözcükten bambaşka bir kavramı ifade eden yeni bir sözcük meydana getirir.
• **Sözcük Türünü Değiştirme:** Bazen sözcüğün türünü (isimden fiile, fiilden isme vb.) değiştirebilir.
  • İsimden İsim Yapan Yapım Ekleri: "ev" (isim) -> "ev-li" (isim, ev sahibi olan).
  • İsimden Fiil Yapan Yapım Ekleri: "göz" (isim) -> "göz-le" (fiil, bakmak).
  • Fiilden İsim Yapan Yapım Ekleri: "oku" (fiil) -> "oku-l" (isim, eğitim yeri).
  • Fiilden Fiil Yapan Yapım Ekleri: "gel" (fiil) -> "gel-dir" (fiil, gelmesini sağlamak).
• **Örnekler:**
  • "su" (içilen sıvı) + "-cu" (meslek) = "su-cu" (su satan kişi)
  • "sev" (duygu) + "-gi" (soyut isim) = "sev-gi" (aşk)
  • "yaz" (eylem) + "-ıcı" (yapma aracı) = "yaz-ıcı" (printer veya yazar)
  • "kork" (eylem) + "-ak" (durum) = "kork-ak" (korkan kişi)

⚠️ **Dikkat:** Bir sözcük yapım eki aldığında, o artık "türemiş sözcük" olur.

📌 Çekim Ekleri (Görev Ekleri)

Çekim ekleri, bir sözcüğün anlamını veya türünü değiştirmez, ancak onun cümle içindeki görevini, diğer sözcüklerle olan ilişkisini veya zamanını, kişisini belirler. Sözcüğe sadece dil bilgisel bir işlev katarlar.

• 💡 **İpucu:** Çekim ekleri, sözcüğün kıyafetini değiştirir, ama kendisi aynı kişi kalır. Sözcük aynı kalır, sadece cümledeki rolü değişir.
• **Anlam Değişikliği Yok:** Sözcüğün temel anlamı aynı kalır. (Örn: "kitap" -> "kitap-lar", yine kitap ama birden fazla).
• **Yeni Sözcük Oluşturmaz:** Yeni bir kelime türetmez, sadece mevcut kelimenin cümledeki durumunu gösterir.
• **Sözcük Türünü Değiştirmez:** Asla sözcüğün türünü (isim, fiil) değiştirmez.
• **Başlıca Çekim Ekleri:**
  • **İsim Çekim Ekleri:**
    • Çoğul Eki: "-ler, -lar" (ev-ler, kalem-ler)
    • Hâl (Durum) Ekleri:
      • Belirtme Hâli: "-i, -ı, -u, -ü" (kitab-ı oku)
      • Yönelme Hâli: "-e, -a" (okul-a git)
      • Bulunma Hâli: "-de, -da, -te, -ta" (ev-de kal)
      • Ayrılma Hâli: "-den, -dan, -ten, -tan" (okul-dan gel)
    • İyelik (Sahiplik) Ekleri: "-im, -in, -i..." (kalem-im, ev-in)
    • Tamlayan Eki (İlgi Eki): "-in, -ın, -un, -ün" (evin kapıs-ı)
  • **Fiil Çekim Ekleri:**
    • Zaman (Kip) Ekleri: "-di, -miş, -yor, -ecek, -meli, -se..." (gel-di, oku-yor)
    • Şahıs (Kişi) Ekleri: "-im, -sin, -iz..." (gel-dim, oku-du-n)
• **Örnekler:**
  • "ev" + "-ler" = "ev-ler" (birden çok ev)
  • "kalem" + "-im" = "kalem-im" (bana ait kalem)
  • "gel" + "-di" = "gel-di" (geçmiş zamanda gelme eylemi)
  • "oku" + "-yor" = "oku-yor" (şimdiki zamanda okuma eylemi)

📌 Yapım Ekleri ve Çekim Ekleri Arasındaki Farklar Nelerdir?

Bu iki ek türünü ayırt etmek, sözcüklerin yapısını anlamak için çok önemlidir. İşte temel farklar:

• **Anlam ve Sözcük Oluşturma:**
  • **Yapım Eki:** Sözcüğün anlamını değiştirir ve yeni bir sözcük türetir.
  • **Çekim Eki:** Sözcüğün anlamını değiştirmez, yeni bir sözcük türetmez.
• **Sözcük Türü:**
  • **Yapım Eki:** Bazen sözcüğün türünü (isimden fiile, fiilden isme) değiştirebilir.
  • **Çekim Eki:** Sözcüğün türünü asla değiştirmez.
• **Sözcükteki Sıra:**
  • **Yapım Ekleri**, genellikle **çekim eklerinden önce** gelir. Bir sözcükte hem yapım hem çekim eki varsa, önce yapım eki gelir, sonra çekim eki.
  • **Örnek:** "göz" (kök) + "-lük" (yapım eki, yeni sözcük: gözlük) + "-ler" (çekim eki, çoğul: gözlükler) + "-im" (çekim eki, iyelik: gözlüklerim)

⚠️ **Dikkat:** Bir sözcüğü analiz ederken, önce kökü bul, sonra yapım eklerini, en sona da çekim eklerini ayırmaya çalış. Bu sıra sana doğru yolu gösterecektir.

📝 **Özetle:** Yapım ekleri sözcüğe hayat verir, onu dönüştürür; çekim ekleri ise sözcüğün cümledeki yerini ve görevini belirler, ona bir "görev kartı" verir.