🎓 LGS motivasyon Test 1 - Ders Notu
Sevgili LGS öğrencisi, bu ders notu "LGS motivasyon Test 1" testinde karşılaşabileceğin Türkçe, Matematik ve Fen Bilimleri konularını daha iyi anlamana yardımcı olmak için hazırlandı. Temel kavramları ve önemli noktaları sade bir dille özetledik.
📌 Fiilimsiler (Eylemsiler) - Türkçe
Fiilimsiler, fiillerin (eylemlerin) belirli ekler alarak cümlede isim, sıfat veya zarf görevinde kullanılmasını sağlayan kelimelerdir. Fiil gibi görünseler de çekimli bir fiil gibi yüklem olamazlar; yan cümle kurarlar. 📝
- İsim-Fiil (Mastar): Fiile "-ma / -ış / -mak" ekleri gelerek oluşur. Cümlede isim gibi kullanılır.
- Örnek: "Kitap okumayı çok severim." (Ne okumayı? Kitap okumayı.)
- Sıfat-Fiil (Ortaç): Fiile "-an / -ası / -mez / -ar / -dik / -ecek / -miş" ekleri gelerek oluşur. Cümlede sıfat gibi isimden önce gelir veya adlaşmış sıfat fiil olur.
- Örnek: "Gelecek günler güzel olacak." (Hangi günler? Gelecek günler.)
- Zarf-Fiil (Bağ-Fiil / Ulaç): Fiile "-ken / -alı / -esiye / -madan / -ince / -ip / -arak / -dıkça / -r...mez / -dığında / -a...a" gibi ekler gelerek oluşur. Cümlede zarf gibi fiili veya fiilimsiyi zaman ya da durum yönünden belirtir.
- Örnek: "Koşarak okula gitti." (Nasıl gitti? Koşarak.)
💡 İpucu: Bir kelimenin fiilimsi olabilmesi için kökünün fiil olması ve olumsuzluk eki "-me / -ma" alabilmesi gerekir. "Okumak" fiilimsi iken, "okumamak" da fiilimsidir.
⚠️ Dikkat: Bazı fiilimsiler zamanla kalıcı isim olabilir ve fiilimsi özelliğini kaybeder. Örnek: "Dondurma", "çakmak", "dolma". Bunlar artık birer nesnenin adıdır, bir eylemi belirtmez.
📌 Üslü İfadeler - Matematik
Bir sayının kendisiyle tekrarlı çarpımının kısa yoldan gösterilmesine üslü ifade denir. Bir üslü ifade $a^n$ şeklinde yazılır. Burada $a$ taban, $n$ ise üs (kuvvet) olarak adlandırılır. 🔢
- Tanım: $a^n = a \times a \times a \times ... \times a$ (n tane a'nın çarpımı)
- Örnek: $2^3 = 2 \times 2 \times 2 = 8$
- Pozitif Sayıların Kuvvetleri: Pozitif sayıların tüm kuvvetleri pozitiftir. Örnek: $3^2 = 9$
- Negatif Sayıların Kuvvetleri: Negatif sayıların çift kuvvetleri pozitif, tek kuvvetleri negatiftir. Parantez kullanımına dikkat!
- Örnek: $(-2)^2 = (-2) \times (-2) = 4$, ama $-2^2 = -(2 \times 2) = -4$
- Sıfırıncı Kuvvet: Sıfır hariç her sayının sıfırıncı kuvveti $1$'dir. $a^0 = 1$ ($a \neq 0$). Örnek: $5^0 = 1$, $(-7)^0 = 1$
- Birinci Kuvvet: Her sayının birinci kuvveti kendisine eşittir. $a^1 = a$. Örnek: $10^1 = 10$
- Negatif Kuvvetler: Negatif üs, sayıyı ters çevirir. İşaretini değiştirmez! $a^{-n} = \frac{1}{a^n}$ ve $\left(\frac{a}{b}\right)^{-n} = \left(\frac{b}{a}\right)^n$.
- Örnek: $2^{-3} = \frac{1}{2^3} = \frac{1}{8}$
- Üslü İfadelerde Çarpma: Tabanlar aynıysa üsler toplanır: $a^m \times a^n = a^{m+n}$. Üsler aynıysa tabanlar çarpılır: $a^n \times b^n = (a \times b)^n$.
- Üslü İfadelerde Bölme: Tabanlar aynıysa üsler çıkarılır: $\frac{a^m}{a^n} = a^{m-n}$. Üsler aynıysa tabanlar bölünür: $\frac{a^n}{b^n} = \left(\frac{a}{b}\right)^n$.
- Üssün Üssü: Bir üslü ifadenin tekrar üssü alındığında üsler çarpılır: $(a^m)^n = a^{m \times n}$.
💡 İpucu: Üslü sayılarla işlem yaparken özellikle işaretlere ve parantezlere çok dikkat etmelisin. Negatif sayıların kuvvetlerinde bu çok önemlidir!
⚠️ Dikkat: $2^3$ ile $3^2$ farklı şeylerdir ($8$ ve $9$). Üslü ifadeyi açarak düşünmek, hataları önler.
📌 Mevsimler ve İklim - Fen Bilimleri
Dünya'mızın Güneş etrafındaki dolanımı ve en önemlisi 🌍 eksen eğikliği, farklı bölgelerde farklı mevsimlerin yaşanmasına neden olur. İklim ise geniş bölgelerde, çok uzun yıllar boyunca (en az 30-35 yıl) gözlemlenen hava olaylarının ortalamasıdır. ☀️
- Eksen Eğikliği: Dünya'nın dönme ekseni, yörünge düzlemine dik değil, yaklaşık $23.5^\circ$ eğiktir. Bu eğiklik, Güneş ışınlarının Dünya yüzeyine düşme açısını yıl boyunca değiştirir.
- Dolanma Hareketi: Dünya, Güneş etrafında elips şeklinde bir yörüngede dolanır. Bu dolanım yaklaşık 365 gün 6 saat sürer ve mevsimlerin oluşumunda eksen eğikliği ile birlikte temel etkendir.
- Mevsimlerin Oluşum Nedenleri:
- Güneş ışınlarının Dünya yüzeyine düşme açısının değişmesi.
- Birim yüzeye düşen ışık enerjisi miktarının değişmesi.
- Gündüz ve gece sürelerinin değişmesi.
- Önemli Tarihler:
- 21 Haziran (Yaz Gündönümü): Kuzey Yarım Küre'de en uzun gündüz, en kısa gece yaşanır ve yaz başlar. Güney Yarım Küre'de ise kış başlar. Güneş ışınları Yengeç Dönencesi'ne dik düşer.
- 21 Aralık (Kış Gündönümü): Kuzey Yarım Küre'de en kısa gündüz, en uzun gece yaşanır ve kış başlar. Güney Yarım Küre'de ise yaz başlar. Güneş ışınları Oğlak Dönencesi'ne dik düşer.
- 21 Mart (Ekinoks - İlkbahar): Kuzey Yarım Küre'de ilkbahar, Güney Yarım Küre'de sonbahar başlar. Gece-gündüz eşitliği yaşanır. Güneş ışınları Ekvator'a dik düşer.
- 23 Eylül (Ekinoks - Sonbahar): Kuzey Yarım Küre'de sonbahar, Güney Yarım Küre'de ilkbahar başlar. Gece-gündüz eşitliği yaşanır. Güneş ışınları Ekvator'a dik düşer.
- İklim ve Hava Olayları Farkı: Hava olayları kısa süreli ve dar alanlarda etkiliyken (örneğin "yarın yağmur yağacak"), iklim geniş alanlarda uzun yılların ortalamasıdır ("Akdeniz ikliminde yazlar sıcak ve kurak geçer").
💡 İpucu: Dünya'nın Güneş'e olan uzaklığı mevsimleri etkilemez. Dünya, Güneş'e en yakın olduğu Ocak ayında Kuzey Yarım Küre'de kışı yaşar. Mevsimlerin temel nedeni eksen eğikliği ve dolanma hareketidir.
⚠️ Dikkat: Mevsimler oluşurken, bir yarım kürede yaz yaşanırken, diğer yarım kürede kış yaşanır. Bu, eksen eğikliğinin doğrudan bir sonucudur.
