🎓 Zarf-fiil ekleri kodlaması (Kenyalı Asiye) Test 1 - Ders Notu
Bu ders notu, "Zarf-fiil ekleri kodlaması (Kenyalı Asiye) Test 1" testinde karşılaşacağın fiilimsiler, özellikle de zarf-fiiller ve onların ekleri hakkında bilmen gereken temel bilgileri sade ve anlaşılır bir şekilde sunar.
📌 Fiilimsiler (Eylemsiler) Nedir?
Fiilimsiler, fiillerden türeyen ancak fiilin tüm özelliklerini (zaman ve şahıs eki alma gibi) göstermeyen, cümle içinde isim, sıfat veya zarf görevi üstlenen sözcüklerdir. Fiil ve isim arasında bir köprü gibidirler.
- Fiiller gibi olumsuzluk eki (-ma/-me) alabilirler.
- Fiiller gibi zaman ve şahıs ekleri almazlar. Bu yüzden cümlede tek başına yargı bildirmezler, yan cümlecik kurarlar.
- Türkçede üç tür fiilimsi vardır: İsim-fiil, Sıfat-fiil ve Zarf-fiil.
💡 İpucu: Fiilimsiler, cümlede yargı bildiren asıl yüklemden farklıdır. Onlar sadece bir olayı, durumu veya hareketi isim, sıfat ya da zarf gibi ifade eder.
📌 Zarf-fiiller (Bağ-fiiller / Ulaçlar)
Zarf-fiiller, fiil kök veya gövdelerine belirli ekler getirilerek türetilen ve cümlede zarf görevi üstlenen fiilimsilerdir. Yüklemi durum veya zaman yönünden tamamlarlar.
- Cümlede genellikle "Nasıl?" (durum) veya "Ne zaman?" (zaman) sorularına cevap verirler.
- Yan cümlecik kurarak temel cümlenin yüklemini durum veya zaman bakımından tamamlarlar.
- Çekim eki almazlar, ancak bazıları zarf-fiil ekiyle birlikte durum eklerini (örneğin -dığında, -dıkça) almış gibi görünebilir.
📝 Zarf-fiil Ekleri ve "Kenyalı Asiye" Kodlaması
"Kenyalı Asiye" kodlaması, zarf-fiil eklerini akılda tutmak için kullanılan pratik bir yöntemdir. Bu kodlamadaki harfler ve heceler, birçok zarf-fiil ekini temsil eder:
- Ken: -ken (Gülerken, gelirken)
- Yalı: -alı / -eli (Geleli, gideli)
- Arak: -arak / -erek (Çalışarak, gülerek)
- Madan: -madan / -meden (Durmadan, bilmeden)
- İnce: -ınca / -ince / -unca / -ünce (Gelince, görünce)
- İp: -ıp / -ip / -up / -üp (Koşup, okuyup)
- Asıye: -asıya / -esiye (Ölesiye, doyasıya)
- R...-mez: -r...-mez (Gelir gelmez, görür görmez)
- Dıkça: -dıkça / -dikçe / -tıkça / -tikçe (Okudukça, geldikçe)
- E: -e / -a (Güle güle, baka baka) – Genellikle ikileme şeklinde kullanılır.
- Dığında: -dığında / -diğinde / -tığında / -tiğinde (Geldiğinde, uyuduğunda)
- Casına: -casına / -cesine (Delicesine, çocukçasına)
⚠️ Dikkat: "-ken" eki isimlere geldiğinde (öğrenciyken, evdeyken) zarf-fiil olmaz, isim çekim ekidir. Zarf-fiiller her zaman fiil kök veya gövdelerine gelir.
📌 Zarf-fiillerin Cümledeki Görevleri
Zarf-fiiller, cümlede genellikle temel cümlenin yüklemini durum veya zaman yönünden belirterek yan cümlecik oluştururlar.
- Durum Zarfı Olarak: Yükleme "Nasıl?" sorusunu sorduğumuzda cevap verirler.
Örnek: Çocuk gülerek koştu. (Nasıl koştu? Gülerek.)
- Zaman Zarfı Olarak: Yükleme "Ne zaman?" sorusunu sorduğumuzda cevap verirler.
Örnek: O gelince hepimiz sustuk. (Ne zaman sustuk? Gelince.)
- Sebep Bildirerek: Bazen bir eylemin sebebini de belirtebilirler.
Örnek: Çok çalıştığından yorgundu. (Neden yorgundu? Çalıştığından.)
💡 Önemli Notlar ve İpuçları
Zarf-fiilleri doğru tespit etmek ve karıştırmamak için bu noktalara dikkat etmelisin:
- Zarf-fiiller her zaman bir fiil kök veya gövdesine gelir. Bu, onları isimlere gelen eklerden ayıran en önemli özelliktir.
- Zarf-fiil ekleri, fiili zarfa dönüştürür ve bu zarflar genellikle yüklemi niteler.
- Bir cümlede birden fazla zarf-fiil bulunabilir. Her birini ayrı ayrı bulmaya çalış.
- "Gülerek geldi" cümlesindeki "gülerek" zarf-fiildir. Ancak "Güler yüz"deki "güler" sözcüğü fiilden türemesine rağmen sıfat-fiildir (nasıl yüz? güler yüz). Ekleri ve görevlerini karıştırmamaya dikkat et!
