Aşağıdaki cümlelerin hangisinde geçişsiz bir fiil kullanılmıştır?
A) Öğretmen, öğrencilere ders anlattı.
B) Balıklar, denizde yüzdü.
C) Yazar, yeni bir kitap yazdı.
D) Şoför, arabayı dikkatli sürdü.
Sevgili öğrenciler, bu soruda fiillerin önemli bir özelliğini, yani geçişli ve geçişsiz olma durumlarını inceleyeceğiz. Bir fiilin geçişli mi yoksa geçişsiz mi olduğunu anlamak için fiilin bir nesne alıp almadığına bakarız.
- Geçişli Fiil (Nesne Alan Fiil): Bir işin veya eylemin doğrudan etkilediği bir nesneye ihtiyaç duyan fiillerdir. Bu fiiller "kimi?" veya "neyi?" sorularına cevap verir. Fiilin önüne "onu" kelimesini getirdiğimizde anlamlı bir bütün oluşturur.
- Geçişsiz Fiil (Nesne Almayan Fiil): Bir işin veya eylemin doğrudan bir nesneyi etkilemediği fiillerdir. Bu fiiller "kimi?" veya "neyi?" sorularına cevap vermez. Fiilin önüne "onu" kelimesini getirdiğimizde anlamsız olur.
Şimdi seçenekleri tek tek inceleyelim:
- A) Öğretmen, öğrencilere ders anlattı.
- Buradaki fiil "anlattı"dır.
- "Öğretmen neyi anlattı?" diye sorduğumuzda "dersi" cevabını alırız. "Ders" burada nesnedir.
- Fiilin önüne "onu" getirelim: "Onu anlattı." (Dersi anlattı anlamında) Anlamlıdır.
- Bu nedenle "anlatmak" fiili geçişlidir.
- B) Balıklar, denizde yüzdü.
- Buradaki fiil "yüzdü"dür.
- "Balıklar neyi yüzdü?" veya "kimi yüzdü?" diye sorduğumuzda bir cevap alamayız. "Denizde" kelimesi yer bildiren bir tümleçtir, nesne değildir.
- Fiilin önüne "onu" getirelim: "Onu yüzdü." Anlamsızdır.
- Bu nedenle "yüzmek" fiili geçişsizdir.
- C) Yazar, yeni bir kitap yazdı.
- Buradaki fiil "yazdı"dır.
- "Yazar neyi yazdı?" diye sorduğumuzda "yeni bir kitabı" cevabını alırız. "Yeni bir kitap" burada nesnedir.
- Fiilin önüne "onu" getirelim: "Onu yazdı." (Kitabı yazdı anlamında) Anlamlıdır.
- Bu nedenle "yazmak" fiili geçişlidir.
- D) Şoför, arabayı dikkatli sürdü.
- Buradaki fiil "sürdü"dür.
- "Şoför neyi sürdü?" diye sorduğumuzda "arabayı" cevabını alırız. "Araba" burada nesnedir.
- Fiilin önüne "onu" getirelim: "Onu sürdü." (Arabayı sürdü anlamında) Anlamlıdır.
- Bu nedenle "sürmek" fiili geçişlidir.
Yukarıdaki incelemeler sonucunda, sadece "Balıklar, denizde yüzdü." cümlesindeki "yüzmek" fiilinin nesne almadığını ve geçişsiz olduğunu görüyoruz.
Cevap B seçeneğidir.
