🎓 8. sınıf inkılap tarihi 1. dönem 2. yazılı 5. senaryo Test 1 - Ders Notu
Bu ders notu, 8. sınıf inkılap tarihi 1. dönem 2. yazılı sınavında karşılaşabileceğin I. Dünya Savaşı'ndan Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin açılışına kadar olan kritik konuları basitleştirerek özetlemektedir. Amacımız, bilgileri kolayca anlamanı ve hatırlamanı sağlamaktır.
📌 I. Dünya Savaşı ve Osmanlı Devleti
I. Dünya Savaşı, 20. yüzyılın başında dünya siyasetini derinden etkileyen büyük bir çatışmaydı. Osmanlı Devleti de bu savaşa katılarak kaderini belirledi.
- Savaşın Genel Nedenleri:
- Sanayi İnkılabı'nın getirdiği hammadde ve pazar arayışı 💰
- Sömürgecilik yarışı ve devletler arası rekabet 🌍
- Fransız İhtilali'nin yaydığı milliyetçilik akımı (çok uluslu imparatorlukları etkiledi) 🇹🇷🇦🇹🇷🇺
- Devletler arası bloklaşmalar (İtilaf ve İttifak Devletleri) 🤝
- Silahlanma yarışı ⚔️
- Savaşın Özel Nedenleri:
- Almanya ve İngiltere arasındaki ekonomik rekabet 🇩🇪🇬🇧
- Fransa'nın Almanya'dan Alsas-Loren bölgesini geri alma isteği 🇫🇷🇩🇪
- Rusya'nın sıcak denizlere inme ve Panslavizm politikası 🇷🇺
- Avusturya-Macaristan ile Rusya'nın Balkanlar üzerindeki çıkar çatışması 🇦🇹🇷🇺
- Osmanlı Devleti'nin Savaşa Girişi:
- Osmanlı, başlangıçta tarafsız kalmak istedi ancak kaybettiği toprakları geri alma ve siyasi yalnızlıktan kurtulma amacı güttü.
- Almanya'nın desteğini alarak savaşa girdi. Almanya, Osmanlı'nın jeopolitik konumundan (boğazlar, Ortadoğu petrolleri) ve insan gücünden faydalanmak istedi.
- Goeben ve Breslau gemilerinin (Yavuz ve Midilli) Karadeniz'de Rus limanlarını bombalaması ile Osmanlı savaşa fiilen katıldı.
- Osmanlı'nın Savaştığı Cepheler:
- Taarruz (Saldırı) Cepheleri: Kafkas (Enver Paşa, Sarıkamış), Kanal (Cemal Paşa)
- Savunma Cepheleri: Çanakkale (Mustafa Kemal'in ün kazandığı yer), Irak, Hicaz-Yemen, Suriye-Filistin
- Yardım Cepheleri: Galiçya, Makedonya, Romanya
💡 İpucu: Milliyetçilik akımı, çok uluslu imparatorlukların (Osmanlı, Avusturya-Macaristan) parçalanmasında önemli rol oynadı. Savaşın sonunda imparatorluklar dağıldı, ulus devletler kuruldu.
📌 Mondros Ateşkes Antlaşması ve İşgaller
Osmanlı Devleti, I. Dünya Savaşı'ndan yenik ayrıldı ve ağır şartlar içeren Mondros Ateşkes Antlaşması'nı imzalamak zorunda kaldı.
- Mondros Ateşkes Antlaşması (30 Ekim 1918):
- Osmanlı Devleti'nin fiilen sona erdiğini gösteren bir belgedir.
- En önemli maddeleri:
- 7. Madde: İtilaf Devletleri, güvenliklerini tehdit edecek bir durum ortaya çıkarsa herhangi stratejik bir noktayı işgal edebilecek. (Anadolu'daki işgallere hukuki zemin hazırladı) 🚨
- 24. Madde: Doğu Anadolu'daki altı ilde (Vilayet-i Sitte: Erzurum, Sivas, Elazığ, Bitlis, Van, Diyarbakır) karışıklık çıkarsa, İtilaf Devletleri buraları işgal edebilecek. (Doğu'da bir Ermeni devleti kurma amacı güdüldü) 🇦🇲
- Osmanlı orduları terhis edildi, silahları alındı, haberleşme ve ulaşım araçları İtilaf Devletleri'nin kontrolüne geçti.
- İşgallere Karşı Tepkiler:
- Cemiyetler:
- Yararlı (Millî) Cemiyetler: İşgalleri protesto ettiler, halkı bilinçlendirdiler, Kuvâ-yi Milliye'ye destek verdiler. (Örn: Redd-i İlhak Cemiyeti, Kilikyalılar Cemiyeti, Trakya Paşaeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti) 🛡️
- Zararlı (Azınlık ve Millî Varlığa Düşman) Cemiyetler: Azınlıklar kendi devletlerini kurmayı amaçlarken (Örn: Mavri Mira, Pontus Rum Cemiyeti), bazı Türk cemiyetleri ise manda ve himayeyi savundu veya saltanata bağlı kaldı (Örn: Hürriyet ve İtilaf Fırkası, İngiliz Muhipleri Cemiyeti, Teali İslam Cemiyeti) 👎
- Kuvâ-yi Milliye:
- Mondros sonrası başlayan işgallere karşı halkın kendi çabasıyla oluşturduğu silahlı direniş örgütleridir.
- Düzenli ordu kurulana kadar düşmanı yavaşlattılar, halkın direniş ruhunu canlı tuttular. 💪
- Bölgesel ve düzensiz olmaları en büyük eksiklikleriydi.
⚠️ Dikkat: Mondros'un 7. maddesi, Anadolu'nun işgaline yasal zemin hazırlarken, 24. maddesi ise Doğu Anadolu'da Ermeni devleti kurma planının bir parçasıydı.
📌 Millî Mücadele'nin Başlaması ve Kongreler Dönemi
Mustafa Kemal Paşa, Mondros sonrası başlayan işgaller karşısında milletin bağımsızlık ateşini yakmak için Anadolu'ya geçti.
- Mustafa Kemal'in Samsun'a Çıkışı (19 Mayıs 1919):
- Mustafa Kemal, 9. Ordu Müfettişi olarak Samsun'a gönderildi. Amacı bölgedeki karışıklıkları önlemekti ancak o, Millî Mücadele'yi başlatma fırsatı olarak gördü. 🚢
- Bu olay, Millî Mücadele'nin başlangıcı kabul edilir.
- Havza Genelgesi (28 Mayıs 1919):
- Mustafa Kemal'in ilk genelgesidir.
- İşgallerin protesto edilmesini, gösteriler yapılmasını ancak Hristiyan halka zarar verilmemesini istedi.
- Millî Mücadele'nin ilk kıvılcımıdır. 🔥
- Amasya Genelgesi (22 Haziran 1919):
- Millî Mücadele'nin amacı, gerekçesi ve yöntemi ilk kez belirtildi.
- Amacı: Vatanın bütünlüğü, milletin bağımsızlığı tehlikededir.
- Gerekçesi: İstanbul Hükümeti üzerine düşen görevi yapmamaktadır.
- Yöntemi: "Milletin bağımsızlığını yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır." (Ulusal egemenliğe vurgu yapıldı) 🇹🇷
- Temsil Heyeti'nin oluşturulması ve Sivas'ta ulusal bir kongre toplanması kararı alındı.
- Mustafa Kemal, bu genelge sonrası askerlik görevinden istifa etti ("Sine-i Millete Dönüş").
- Erzurum Kongresi (23 Temmuz - 7 Ağustos 1919):
- Bölgesel bir kongre olmasına rağmen, ulusal kararlar alındı.
- "Millî sınırlar içinde vatan bir bütündür, parçalanamaz." (Misak-ı Millî'nin ilk işareti) 📍
- "Kuvâ-yi Millîye'yi etkin, millî iradeyi egemen kılmak esastır." (Ulusal egemenlik vurgusu)
- Manda ve himaye fikri ilk kez reddedildi. (Tam bağımsızlık ilkesi) 🚫
- Doğu illerini temsil etmek üzere Temsil Heyeti kuruldu.
- Sivas Kongresi (4-11 Eylül 1919):
- Ulusal düzeyde toplanan ilk kongredir.
- Erzurum Kongresi kararları genişletilerek tüm yurdu kapsayacak şekilde kabul edildi.
- Temsil Heyeti, tüm yurdu temsil eder hale getirildi ve başkanı Mustafa Kemal oldu.
- Manda ve himaye fikri kesin olarak reddedildi. (Tam bağımsızlık)
- Bütün millî cemiyetler "Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti" adı altında birleştirildi. 🤝
- "İrade-i Milliye" gazetesi çıkarılarak halkın bilinçlendirilmesi amaçlandı. 📰
- Amasya Görüşmeleri (20-22 Ekim 1919):
- İstanbul Hükümeti (Salih Paşa) ile Temsil Heyeti (Mustafa Kemal) arasında yapıldı.
- İstanbul Hükümeti, Temsil Heyeti'nin varlığını resmen tanımış oldu. (Millî Mücadele'nin ilk siyasi başarısı) 🎉
- Mebusan Meclisi'nin toplanması kararı alındı.
- Misak-ı Millî (Millî Ant):
- Son Osmanlı Mebusan Meclisi'nde kabul edilen ulusal yemin ve bağımsızlık bildirgesidir.
- Türk vatanının sınırları çizildi (Mondros Ateşkesi imzalandığında işgal edilmemiş bölgeler).
- Tam bağımsızlık, kapitülasyonların kaldırılması, azınlık hakları ve boğazlar gibi konulara açıklık getirildi.
- İstanbul'un güvenliği sağlandığı takdirde boğazların dünya ticaretine açık olacağı belirtildi.
📝 Önemli Not: Misak-ı Millî'nin kabulü üzerine İtilaf Devletleri, İstanbul'u resmen işgal etti ve Mebusan Meclisi'ni dağıttı.
📌 Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin Açılışı ve İlk Faaliyetleri
İstanbul'un işgali ve Mebusan Meclisi'nin dağıtılması üzerine Mustafa Kemal, Ankara'da yeni bir meclis toplama çağrısı yaptı.
- Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin Açılışı (23 Nisan 1920):
- Ankara'da açılan TBMM, olağanüstü yetkilere sahip, ulusal iradeyi temsil eden bir meclisti. 🏛️
- Kurucu meclis özelliği taşır.
- "Egemenlik kayıtsız şartsız milletindir." ilkesi benimsendi.
- Meclis hükümeti sistemi benimsendi (Meclis başkanı aynı zamanda hükümetin de başkanıdır).
- Yasama, yürütme ve yargı yetkileri Meclis'te toplandı (Güçler Birliği ilkesi - hızlı karar almak için).
- TBMM'ye Karşı Ayaklanmalar:
- TBMM'nin açılmasına karşı İstanbul Hükümeti ve İtilaf Devletleri tarafından desteklenen çeşitli ayaklanmalar çıktı.
- Nedenleri: İstanbul Hükümeti'nin otorite boşluğu, İtilaf Devletleri'nin kışkırtmaları, Kuvâ-yi Milliye'nin disiplinsizliği, bazı ağaların ve aşiretlerin kendi çıkarları.
- Ayaklanmalara Karşı Alınan Önlemler:
- Hıyanet-i Vataniye Kanunu çıkarıldı (Vatana İhanet Yasası). ⚖️
- İstiklal Mahkemeleri kuruldu (hızlı yargılama için).
- Anadolu Ajansı kuruldu (doğru haberleşme için).
- Fetvalarla halkın bilinçlendirilmesi sağlandı.
- Sevr Barış Antlaşması (10 Ağustos 1920):
- I. Dünya Savaşı'ndan sonra İtilaf Devletleri ile Osmanlı Hükümeti arasında imzalanan, ancak TBMM tarafından kabul edilmeyen antlaşmadır.
- Osmanlı Devleti'ni tamamen parçalayan, Türk milletinin bağımsızlığını yok sayan bir antlaşmaydı. 💔
- TBMM, bu antlaşmayı tanımadı ve "ölü doğmuş" bir antlaşma olarak kaldı.
- Misak-ı Millî ile tamamen zıt bir içerik taşır.
💡 İpucu: TBMM'nin açılışı, ulusal egemenliğe dayalı yeni Türk devletinin temellerinin atıldığı en önemli adımdır. Sevr Antlaşması ise Türk milletinin varlığını tehdit eden son büyük tehlikeydi.
