🎓 8. sınıf inkılap tarihi 1. dönem 2. yazılı 5. senaryo Test 2 - Ders Notu
Sevgili öğrenciler, bu ders notu, 8. sınıf inkılap tarihi 1. dönem 2. yazılı sınavınızda karşınıza çıkabilecek ana konuları sade ve anlaşılır bir şekilde özetlemektedir. Temel olarak I. Dünya Savaşı'ndan başlayarak Milli Mücadele'nin hazırlık dönemine kadar olan önemli gelişmeleri kapsar.
📌 I. Dünya Savaşı ve Osmanlı Devleti
I. Dünya Savaşı, 20. yüzyılın başında dünyayı derinden etkileyen büyük bir çatışmaydı. Osmanlı Devleti de bu savaşa katılarak kaderini belirleyecek önemli kararlar aldı.
- Savaşın Genel Nedenleri: Sanayi İnkılabı'nın getirdiği hammadde ve pazar arayışı, sömürgecilik yarışı, silahlanma rekabeti, milliyetçilik akımı ve devletler arası bloklaşmalar (İtilaf ve İttifak Devletleri).
- Savaşın Özel Nedenleri: Fransa-Almanya arasındaki Alsace-Lorraine sorunu, Rusya'nın sıcak denizlere inme politikası (Panslavizm), Avusturya-Macaristan'ın Balkanlardaki çıkarları.
- Osmanlı'nın Savaşa Girişi: İngiltere'den kaçan Alman gemileri Goben ve Breslav'ın Osmanlı'ya sığınması ve Osmanlı donanmasına katılmasıyla Rus limanlarını bombalaması, Osmanlı'nın savaşa Almanya'nın yanında girmesine neden oldu.
- Osmanlı'nın Savaştığı Cepheler:
- Taarruz (Saldırı) Cepheleri: Kafkas (Enver Paşa'nın Ruslara karşı açtığı, Sarıkamış faciası yaşandı) ve Kanal (Süveyş Kanalı'nı ele geçirmek için İngilizlere karşı açıldı).
- Savunma Cepheleri: Çanakkale (Mustafa Kemal'in önemli rol oynadığı, İtilaf Devletleri'nin İstanbul'u ele geçirme planı başarısız oldu), Irak, Suriye-Filistin ve Hicaz-Yemen.
- Müttefiklere Yardım Cepheleri: Galiçya, Romanya, Makedonya.
- Gizli Antlaşmalar: İtilaf Devletleri savaş sürerken Osmanlı topraklarını aralarında paylaştırmak için gizli antlaşmalar yaptılar (Sykes-Picot, Petrograd, Londra, St. Jean de Maurienne).
💡 İpucu: Çanakkale Cephesi, I. Dünya Savaşı'nın seyrini değiştiren ve Mustafa Kemal'in tanınmasını sağlayan önemli bir zaferdir.
📌 Mondros Ateşkes Antlaşması ve İşgaller
I. Dünya Savaşı'nın sonuna doğru Osmanlı Devleti'nin yenilgiyi kabul ederek imzaladığı Mondros Ateşkes Antlaşması, ülkenin işgale açık hale gelmesine neden oldu.
- Antlaşmanın Önemi: Osmanlı Devleti'nin fiilen sona erdiğini gösteren bir belgedir.
- Önemli Maddeleri:
- Madde 7: İtilaf Devletleri, güvenliklerini tehdit eden bir durum ortaya çıkarsa stratejik noktaları işgal edebilecekti. (Bu madde, Anadolu'daki işgallerin hukuki dayanağı oldu.)
- Madde 24: Doğu Anadolu'daki altı ilde (Vilayet-i Sitte: Erzurum, Van, Harput, Diyarbakır, Sivas, Bitlis) karışıklık çıkarsa İtilaf Devletleri bu illeri işgal edebilecekti. (Doğu'da bir Ermeni devleti kurma amacı taşıyordu.)
- Osmanlı ordusu terhis edilecek, silah ve cephanesi İtilaf Devletleri'ne teslim edilecekti.
- Tüm haberleşme ve ulaşım araçları İtilaf Devletleri'nin kontrolüne geçecekti.
- İşgaller ve Tepkiler: Antlaşmanın imzalanmasının ardından Anadolu'nun çeşitli yerleri İtilaf Devletleri tarafından işgal edilmeye başlandı. Bu duruma karşı halkın tepkisi olarak Kuvâ-yi Milliye (Ulusal Kuvvetler) ortaya çıktı ve Milli Cemiyetler kuruldu.
⚠️ Dikkat: Mondros'un 7. maddesi, Anadolu'daki tüm işgallere zemin hazırlayan en tehlikeli maddeydi.
📌 Milli Mücadele Dönemi Hazırlık Süreci
Mustafa Kemal Paşa'nın Samsun'a çıkışıyla başlayan bu süreç, Milli Mücadele'nin örgütlenmesini ve ulusal birliğin sağlanmasını amaçlamıştır.
- Mustafa Kemal'in Samsun'a Çıkışı (19 Mayıs 1919): İstanbul Hükümeti tarafından Anadolu'daki karışıklıkları önlemek ve orduları terhis etmek göreviyle Samsun'a gönderildi. Ancak Mustafa Kemal'in amacı, Anadolu'daki milli direnişi başlatmak ve örgütlemekti.
- Havza Genelgesi: Mustafa Kemal'in ilk genelgesi. İşgallere karşı protesto mitingleri düzenlenmesini ve işgallere karşı çıkılmasını istedi. (Milli bilinci uyandırma amacı taşıdı.)
- Amasya Genelgesi (22 Haziran 1919): Milli Mücadele'nin amacı, gerekçesi ve yöntemi ilk kez burada belirtildi.
- "Vatanın bütünlüğü, milletin bağımsızlığı tehlikededir." (Gerekçe)
- "Milletin bağımsızlığını yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır." (Amaç ve Yöntem - Ulusal egemenliğe vurgu yapıldı.)
- Her ilden temsilcilerin katılımıyla bir kongre toplanması kararı alındı.
- Erzurum Kongresi (23 Temmuz - 7 Ağustos 1919): Bölgesel nitelikte toplanmasına rağmen ulusal kararlar alındı.
- "Milli sınırlar içinde vatan bir bütündür, parçalanamaz."
- "Manda ve himaye kabul edilemez." (Tam bağımsızlık ilkesi vurgulandı.)
- Kuvâ-yi Milliye'yi etkin, milli iradeyi hakim kılmak esastır.
- Temsil Heyeti oluşturuldu (Başkanı Mustafa Kemal).
- Sivas Kongresi (4-11 Eylül 1919): Tüm yurdu kapsayan, ulusal nitelikte bir kongreydi.
- Erzurum Kongresi kararları genişletilerek onaylandı.
- Tüm cemiyetler "Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti" adı altında birleştirildi.
- "İrade-i Milliye" gazetesi çıkarıldı.
- Temsil Heyeti'nin yetkileri tüm yurdu kapsayacak şekilde genişletildi.
- Amasya Görüşmeleri (20-22 Ekim 1919): Temsil Heyeti (Mustafa Kemal) ile İstanbul Hükümeti (Salih Paşa) arasında gerçekleşti. İstanbul Hükümeti, Temsil Heyeti'ni resmen tanımış oldu. Son Osmanlı Mebusan Meclisi'nin toplanması kararı alındı.
- Misak-ı Millî (Milli Ant): Son Osmanlı Mebusan Meclisi'nde kabul edilen, Türk vatanının sınırlarını çizen ve tam bağımsızlık ilkelerini içeren kararlar bütünüdür.
- Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin (TBMM) Açılması (23 Nisan 1920): İstanbul'un işgali ve Mebusan Meclisi'nin dağıtılması üzerine, Ankara'da olağanüstü yetkilerle yeni bir meclis açıldı. Milli Mücadele'nin merkezi ve yönetim organı oldu.
💡 İpucu: Amasya Genelgesi, Milli Mücadele'nin yol haritasını çizen ilk belgedir. Erzurum ve Sivas Kongreleri ise bu yol haritasını somutlaştıran önemli adımlardır.
📌 Sevr Antlaşması
I. Dünya Savaşı'nı bitiren barış antlaşmalarından biri olan Sevr, Osmanlı Devleti için ağır ve kabul edilemez şartlar içeriyordu.
- Antlaşmanın İmzalanması: İtilaf Devletleri ile Osmanlı Hükümeti arasında (Saltanat Şurası tarafından onaylandı, ancak Mebusan Meclisi kapalı olduğu için hukuken geçersizdi).
- Önemli Maddeleri:
- Doğu Anadolu'da bağımsız bir Ermenistan ve Kürdistan kurulacaktı.
- İzmir ve çevresi Yunanistan'a bırakılacaktı.
- İstanbul ve Boğazlar uluslararası bir komisyonun kontrolüne geçecekti.
- Osmanlı ordusu çok kısıtlı sayıda olacak, donanması olmayacaktı.
- Osmanlı Devleti'nin ekonomik bağımsızlığı tamamen ortadan kalkacaktı.
- Hukuki Geçersizliği: Türk halkı ve TBMM tarafından kesinlikle reddedildi. Misak-ı Millî'ye aykırı olduğu için hiçbir zaman yürürlüğe girmedi. Kurtuluş Savaşı'nın haklılığını ve gerekliliğini bir kez daha ortaya koydu.
⚠️ Dikkat: Sevr Antlaşması, Türk milletini esarete mahkum eden bir antlaşma olduğu için TBMM tarafından yok sayılmıştır. Bu durum, Kurtuluş Savaşı'nın en büyük motivasyon kaynaklarından biri olmuştur.
