🎓 8. sınıf inkılap tarihi 1. dönem 2. yazılı 5. senaryo Test 4 - Ders Notu
Sevgili öğrenciler, bu ders notu, 8. sınıf inkılap tarihi dersinin 1. dönem 2. yazılı sınavında karşılaşabileceğiniz temel konuları kapsar. Özellikle I. Dünya Savaşı, Mondros Ateşkes Antlaşması'nın sonuçları ve Milli Mücadele'nin ilk adımları üzerinde duracağız.
📌 I. Dünya Savaşı ve Osmanlı Devleti
I. Dünya Savaşı, 20. yüzyılın başında tüm dünyayı etkileyen büyük bir çatışmadır. Osmanlı Devleti de bu savaşın önemli aktörlerinden biriydi ve savaşın sonuçları devletin kaderini belirledi.
- Savaşın Genel Nedenleri: Sanayi İnkılabı'nın getirdiği hammadde ve pazar arayışı, sömürgecilik yarışı, milliyetçilik akımının etkisiyle devletler arası rekabet ve silahlanma.
- Özel Nedenler: Almanya ile İngiltere arasındaki ekonomik rekabet, Fransa'nın Alsace-Lorraine bölgesini Almanya'dan geri alma isteği, Rusya'nın sıcak denizlere inme politikası (Panslavizm).
- Osmanlı Devleti'nin Savaşa Girişi: İttihat ve Terakki yöneticilerinin Alman hayranlığı, kaybedilen toprakları geri alma isteği ve kapitülasyonlardan kurtulma amacı etkili oldu. Almanya'nın Osmanlı'yı kendi yanında savaşa çekmek istemesinin nedenleri ise yeni cepheler açarak yükünü hafifletmek ve İngiltere'nin sömürge yollarını kesmekti.
- Osmanlı'nın Savaştığı Cepheler:
- Saldırı (Taarruz) Cepheleri: Kafkas (Rusya'ya karşı, Sarıkamış faciası yaşandı) ve Kanal (Süveyş Kanalı'nı ele geçirme, İngiltere'ye karşı).
- Savunma Cepheleri: Çanakkale (İtilaf Devletleri'nin İstanbul'u ele geçirme girişimi, Mustafa Kemal'in başarısı), Irak, Suriye-Filistin, Hicaz-Yemen.
- Yardım Cepheleri: Galiçya, Makedonya, Romanya (Müttefiklere yardım amacıyla).
- Mustafa Kemal'in Rolü: Çanakkale Cephesi'nde Conkbayırı, Anafartalar ve Arıburnu'nda gösterdiği başarılar, Kafkas Cephesi'nde Muş ve Bitlis'i geri alması, Suriye-Filistin Cephesi'nde İngiliz ilerleyişini durdurması onun askeri dehasını gösterdi.
💡 İpucu: I. Dünya Savaşı'nda Osmanlı Devleti'nin cephelerdeki durumu, savaşın gidişatını ve Mustafa Kemal'in askeri kariyerini iyi anlamak, sonraki konular için temel oluşturur.
📌 Mondros Ateşkes Antlaşması ve Sonuçları
Osmanlı Devleti, I. Dünya Savaşı'ndan yenik ayrıldı ve ağır şartlar içeren Mondros Ateşkes Antlaşması'nı imzalamak zorunda kaldı. Bu antlaşma, ülkenin fiilen işgaline zemin hazırladı.
- Antlaşmanın İmzalanması: 30 Ekim 1918'de Limni Adası'nın Mondros Limanı'nda imzalandı.
- Önemli Maddeleri:
- 7. Madde: İtilaf Devletleri güvenliklerini tehdit eden bir durum karşısında herhangi bir stratejik noktayı işgal edebilecekti. (En tehlikeli madde, işgallere hukuki zemin hazırladı.)
- 24. Madde: Doğu Anadolu'daki altı ilde (Vilayet-i Sitte: Erzurum, Van, Harput, Diyarbakır, Sivas, Bitlis) karışıklık çıkarsa İtilaf Devletleri bu illeri işgal edebilecekti. (Bir Ermeni devleti kurma amacı taşıyordu.)
- Osmanlı ordusu terhis edilecek, silahları toplanacak.
- Boğazlar İtilaf Devletleri'nin kontrolüne bırakılacak.
- Tüneller, demiryolları, telgraf hatları İtilaf Devletleri'nin denetimine geçecek.
- İşgallerin Başlaması: Mondros'un ardından ilk işgal edilen yer Musul oldu (İngilizler tarafından). Ardından Antep, Urfa, Maraş, İzmir gibi birçok Anadolu şehri işgal edildi.
- Cemiyetler: İşgallere karşı halk tarafından iki tür cemiyet kuruldu:
- Zararlı Cemiyetler: Azınlıkların kurduğu (Mavri Mira, Pontus Rum, Hınçak, Taşnak) ve Türklerin kurduğu (Sulh ve Selamet-i Osmaniye, Teali-i İslam, Kürt Teali, İngiliz Muhipleri, Wilson Prensipleri) cemiyetler. Bu cemiyetler, Milli Mücadele'ye karşıydı veya işgallere farklı çözümler arıyordu.
- Yararlı Cemiyetler (Milli Cemiyetler): İşgallere karşı bölgesel direnişi amaçlayan (Redd-i İlhak, Kilikyalılar, Trakya-Paşaeli, Doğu Anadolu Müdafaa-i Hukuk) cemiyetler. Bu cemiyetler, Kuvâ-yi Milliye ruhunu oluşturdu.
⚠️ Dikkat: Mondros Ateşkes Antlaşması'nın 7. ve 24. maddeleri, İtilaf Devletleri'nin işgallerine yasal kılıf uydurmak için kullanıldı. Bu maddelerin içeriğini ve amacını çok iyi bilmelisiniz.
📌 Milli Mücadele'nin Başlangıcı ve Kongreler
Mondros sonrası başlayan işgaller ve Osmanlı Hükümeti'nin acizliği karşısında, Mustafa Kemal liderliğinde Milli Mücadele ateşi yakıldı.
- Mustafa Kemal'in Samsun'a Çıkışı (19 Mayıs 1919): 9. Ordu Müfettişi olarak Karadeniz'deki karışıklıkları önlemek bahanesiyle Samsun'a gönderildi. Asıl amacı Milli Mücadele'yi başlatmaktı.
- Havza Genelgesi (28 Mayıs 1919): İşgalleri protesto eden mitingler düzenlenmesini istedi. İlk kez milli bilinci uyandırmaya yönelik bir adımdı.
- Amasya Genelgesi (22 Haziran 1919):
- "Vatanın bütünlüğü, milletin bağımsızlığı tehlikededir." (Gerekçe)
- "İstanbul Hükümeti üzerine aldığı sorumluluğu yerine getirememektedir. Bu durum milletimizi yok saymaktadır." (Gerekçe)
- "Milletin bağımsızlığını, yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır." (Amaç ve Yöntem - Milli egemenliğe vurgu)
- Her ilden seçilecek delegelerin Sivas'ta toplanması kararı alındı. (Temsil heyetinin oluşturulmasına ilk adım)
- Erzurum Kongresi (23 Temmuz - 7 Ağustos 1919):
- Doğu Anadolu'da Ermeni ve Rum faaliyetlerine karşı toplandı.
- "Milli sınırlar içinde vatan bir bütündür, parçalanamaz." (Misak-ı Milli'nin temeli)
- "Kuvâ-yi Milliye'yi etkin, milli iradeyi hakim kılmak esastır." (Milli egemenlik vurgusu)
- Manda ve himaye kabul edilemez. (Tam bağımsızlık ilkesi)
- Geçici bir hükümet kurma fikri ortaya atıldı.
- Bölgesel amaçlı toplanmasına rağmen ulusal kararlar alındı.
- Doğu illerini temsil etmek üzere bir "Temsil Heyeti" kuruldu.
- Sivas Kongresi (4-11 Eylül 1919):
- Tüm yurdu temsil eden delegelerle toplandı.
- Erzurum Kongresi kararları genişletilerek ulusal hale getirildi.
- Bütün Milli Cemiyetler "Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti" adı altında birleştirildi.
- Manda ve himaye fikri kesin olarak reddedildi.
- Temsil Heyeti'nin yetkileri tüm yurdu kapsayacak şekilde genişletildi ve başkanı Mustafa Kemal oldu.
- İrade-i Milliye Gazetesi çıkarılarak halkın doğru bilgilendirilmesi amaçlandı.
💡 İpucu: Amasya Genelgesi, Milli Mücadele'nin amacını, gerekçesini ve yöntemini belirleyen ilk belgedir. Erzurum ve Sivas Kongreleri ise Milli Mücadele'nin örgütlenmesinde ve ulusal birliğin sağlanmasında çok önemli adımlardır.
📌 Misak-ı Milli ve Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin Açılışı
Milli Mücadele'nin siyasi ve hukuki zeminini oluşturan Misak-ı Milli kararları alındı ve ardından Ankara'da Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM) açıldı.
- Amasya Görüşmeleri (20-22 Ekim 1919): Temsil Heyeti (Mustafa Kemal) ile İstanbul Hükümeti (Salih Paşa) arasında yapıldı. İstanbul Hükümeti, Temsil Heyeti'nin varlığını resmen tanımış oldu. Bu görüşmelerde Mebusan Meclisi'nin toplanması kararı alındı.
- Son Osmanlı Mebusan Meclisi'nin Toplanması: İstanbul'da toplandı. Mustafa Kemal'in isteği üzerine "Müdafaa-i Hukuk Grubu" kuruldu.
- Misak-ı Milli (Milli Ant): Son Osmanlı Mebusan Meclisi'nde kabul edilen ve Türk vatanının sınırlarını çizen, bağımsızlık ilkelerini belirleyen kararlardır.
- Kapitülasyonlar reddedildi.
- Milli sınırlar içinde vatan bir bütündür, parçalanamaz.
- Azınlıklara, komşu ülkelerdeki Müslümanlara verilen haklar kadar hak verilecektir.
- Boğazların güvenliği sağlanmalıdır.
- Referandum yapılacak yerler (Kars, Ardahan, Batum ve Batı Trakya) belirtildi.
- İstanbul'un İşgali (16 Mart 1920): Misak-ı Milli kararlarının kabul edilmesi üzerine İtilaf Devletleri İstanbul'u resmen işgal etti, Mebusan Meclisi'ni dağıttı ve bazı milletvekillerini tutukladı.
- Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin Açılışı (23 Nisan 1920): İstanbul'un işgali ve Mebusan Meclisi'nin dağıtılması üzerine Mustafa Kemal, Ankara'da yeni bir meclis topladı.
- Özellikleri: Ulusal, kurucu, olağanüstü yetkilere sahip, güçler birliği ilkesini benimsemiş (yasama, yürütme, yargı yetkileri mecliste), demokratik (milletin iradesine dayalı).
- İlk Açıklamalar: Hükümet kurmak zorunludur. Geçici bir hükümet başkanı veya padişah vekili atamak doğru değildir. Meclisin üstünde hiçbir güç yoktur.
⚠️ Dikkat: Misak-ı Milli kararları, Milli Mücadele'nin hedef ve sınırlarını belirleyen önemli bir belgedir. TBMM'nin açılışı ise egemenliğin millete geçişinin en somut göstergesidir.
