10. sınıf matematik 1. dönem 2. yazılı 5. senaryo Test 3

Bir gazete haberi, "Dondurma satışları arttıkça boğulma vakaları da artmaktadır." şeklinde bir başlık atmıştır. Bu başlık ve içerdiği bilgi hakkında aşağıdaki yorumlardan hangisi en sağlıklıdır?

A) Dondurma yemek boğulmaya neden olur.
B) Boğulma vakaları dondurma satışlarını artırır.
C) Dondurma satışları ile boğulma vakaları arasında doğrudan bir neden-sonuç ilişkisi yoktur; muhtemelen sıcak hava gibi üçüncü bir faktör her ikisini de etkilemektedir.
D) Bu iki olay arasında kesinlikle hiçbir ilişki yoktur.
E) Dondurma satışlarının artması, insanların daha fazla yüzdüğü anlamına gelir ve bu da boğulma riskini artırır.

Bu soru, istatistiksel verileri yorumlarken sıklıkla yapılan bir hatayı, yani korelasyonu (ilişkiyi) nedensellik (sebep-sonuç ilişkisi) ile karıştırma durumunu anlamamızı gerektiriyor. Bir olayın diğeriyle birlikte artması veya azalması, birinin diğerine doğrudan neden olduğu anlamına gelmez.

• A) Dondurma yemek boğulmaya neden olur.

  Bu seçenek, gazete başlığındaki korelasyonu doğrudan bir neden-sonuç ilişkisi olarak yorumlar. Dondurma yemek ile boğulma arasında doğrudan bir biyolojik veya fiziksel bağlantı yoktur. Bu, mantıksız bir çıkarımdır ve korelasyonu nedensellik olarak yanlış anlamanın tipik bir örneğidir.

• B) Boğulma vakaları dondurma satışlarını artırır.

  Bu seçenek, nedensellik ilişkisini tersine çevirir. Boğulma vakalarının artmasının dondurma satışlarını artırması için hiçbir mantıklı sebep yoktur. Bu da yanlış bir nedensellik çıkarımıdır.

• C) Dondurma satışları ile boğulma vakaları arasında doğrudan bir neden-sonuç ilişkisi yoktur; muhtemelen sıcak hava gibi üçüncü bir faktör her ikisini de etkilemektedir.

  Bu seçenek, durumu en doğru şekilde açıklar. Yaz aylarında hava sıcaklıkları artar. Sıcak hava hem insanları serinlemek için dondurma almaya (dondurma satışlarını artırır) hem de yüzme gibi su aktivitelerine yönelmeye (suda geçirilen zamanı ve dolayısıyla boğulma riskini artırır) teşvik eder. Yani, sıcak hava hem dondurma satışlarının artmasına hem de boğulma vakalarının artmasına neden olan ortak bir faktördür. Bu durum, "gizli değişken" veya "üçüncü değişken" etkisi olarak bilinir ve iki olay arasında gözlemlenen korelasyonun aslında başka bir ortak nedenden kaynaklandığını gösterir.

• D) Bu iki olay arasında kesinlikle hiçbir ilişki yoktur.

  Gazete başlığı, dondurma satışları arttıkça boğulma vakalarının da arttığını belirtiyor. Bu, istatistiksel olarak bir korelasyon (ilişki) olduğu anlamına gelir. Ancak bu ilişkinin nedensel olup olmadığı ayrı bir konudur. Dolayısıyla, "kesinlikle hiçbir ilişki yoktur" demek, gözlemlenen korelasyonu inkar etmek olur ki bu da yanlıştır. İlişki vardır, ancak bu ilişki doğrudan nedensel değildir.

• E) Dondurma satışlarının artması, insanların daha fazla yüzdüğü anlamına gelir ve bu da boğulma riskini artırır.

  Bu seçenek, C seçeneğine göre daha zayıf bir açıklamadır. Dondurma satışlarının artması doğrudan insanların daha fazla yüzdüğü anlamına gelmez; her ikisi de sıcak havanın bir sonucudur. Bu seçenek, dondurma satışlarını yüzme aktivitesinin bir nedeni gibi gösterme eğilimindedir, oysa her ikisi de ortak bir nedenin (sıcak hava) sonucudur. C seçeneği, bu ortak nedeni açıkça belirterek daha kapsamlı ve doğru bir açıklama sunar.

Cevap C seçeneğidir.