5. sınıf sosyal bilgiler 1. dönem 2. yazılı 4. senaryo Test 3

Bir akarsu yatağının değişmesi, hem doğal hem de beşerî çevrede önemli değişikliklere yol açabilir. Bu durumun temel nedenleri ve sonuçları hakkında aşağıdaki yorumlardan hangisi yanlıştır?

A) Aşırı yağışlar ve erozyon, akarsu yatağının doğal olarak değişmesine neden olabilir.
B) İnsanların akarsu üzerine baraj yapması, yatak değişimini hızlandırabilir.
C) Akarsu yatağının değişmesi, çevredeki tarım arazilerini verimli hale getirir ve sel riskini azaltır.
D) Yatak değişimi, su kaynaklarına erişimi etkileyebilir ve yerleşim yerleri için risk oluşturabilir.

Akarsu yatağının değişimi, hem doğal süreçlerin hem de insan faaliyetlerinin bir sonucu olarak ortaya çıkabilen ve çevrede önemli etkiler yaratan bir durumdur. Bu soruda, akarsu yatağı değişiminin temel nedenleri ve sonuçları hakkında verilen yorumlardan hangisinin yanlış olduğunu bulmamız isteniyor. Şimdi seçenekleri tek tek inceleyelim:

• A) Aşırı yağışlar ve erozyon, akarsu yatağının doğal olarak değişmesine neden olabilir.

  Bu ifade doğrudur. Şiddetli yağışlar, akarsuyun debisini (su miktarını) artırır ve akış hızını yükseltir. Artan su gücü, akarsu yatağındaki toprağı ve kayaları aşındırarak (erozyon) yatağın genişlemesine, derinleşmesine veya yön değiştirmesine neden olabilir. Özellikle sel olayları sırasında yatak değişimi hızlanır.

• B) İnsanların akarsu üzerine baraj yapması, yatak değişimini hızlandırabilir.

  Bu ifade de doğrudur. Barajlar, akarsuyun doğal akış rejimini değiştirir. Barajın önünde su birikirken, barajın mansabında (aşağı kısmında) su miktarı ve taşıdığı alüvyon miktarı azalır. Bu durum, barajın alt kısmında akarsuyun yatağını aşındırma (erozyon) potansiyelini artırabilir veya yatakta birikinti oluşumunu etkileyerek yatak değişimini hızlandırabilir ya da farklı bir yöne kaydırabilir.

• C) Akarsu yatağının değişmesi, çevredeki tarım arazilerini verimli hale getirir ve sel riskini azaltır.

  Bu ifade yanlıştır. Akarsu yatağının doğal veya kontrolsüz bir şekilde değişmesi, genellikle çevredeki tarım arazileri için olumsuz sonuçlar doğurur. Yeni yatak, tarım arazilerini sular altında bırakabilir, erozyona uğratabilir veya kullanılamaz hale getirebilir. Ayrıca, yatak değişimi genellikle sel riskini azaltmak yerine, suyun beklenmedik yönlere akmasına ve yeni alanlarda sel riskini artırmasına neden olabilir. Sel riskini azaltmak için akarsu yataklarında ıslah çalışmaları yapılır, ancak kontrolsüz yatak değişimi bu amaca hizmet etmez.

• D) Yatak değişimi, su kaynaklarına erişimi etkileyebilir ve yerleşim yerleri için risk oluşturabilir.

  Bu ifade doğrudur. Akarsu yatağının değişmesi, su kaynaklarına (içme suyu, sulama suyu vb.) erişimi zorlaştırabilir veya tamamen kesebilir. Ayrıca, akarsuyun yeni bir güzergah izlemesi veya yatağının genişlemesi, kıyısında bulunan yerleşim yerlerini su baskını, erozyon veya heyelan gibi risklerle karşı karşıya bırakabilir.

Yukarıdaki analizler sonucunda, akarsu yatağının değişmesinin tarım arazilerini verimli hale getirdiği ve sel riskini azalttığı yönündeki C seçeneğinin yanlış olduğu açıkça görülmektedir.

Cevap C seçeneğidir.