🎓 8. sınıf türkçe 1. dönem 2. yazılı konuları Test 1 - Ders Notu
Sevgili öğrenciler, bu ders notu, 8. sınıf Türkçe 1. dönem 2. yazılı sınavında karşılaşabileceğiniz temel konuları sade ve anlaşılır bir dille özetlemektedir. Bu konuları iyi anladığınızda testteki soruları rahatlıkla çözebilirsiniz.
📌 Fiilimsiler (Eylemsiler)
Fiilimsiler, fiil kök veya gövdelerinden türeyen ancak fiil gibi çekimlenmeyip cümlede isim, sıfat veya zarf görevi üstlenen kelimelerdir. Fiilimsiler, cümlede yan yargı kurar ve birleşik cümleler oluşturur.
- İsim-fiiller (Mastar): Fiile "-ma / -me", "-ış / -iş / -uş / -üş", "-mak / -mek" ekleri getirilerek yapılır. Cümlede isim gibi kullanılır.
- Sıfat-fiiller (Ortaç): Fiile "-an / -en", "-ası / -esi", "-mez / -maz", "-ar / -er / -ır / -ir / -ur / -ür", "-dik / -dık / -duk / -dük / -tık / -tik / -tuk / -tük", "-ecek / -acak", "-miş / -mış / -muş / -müş" ekleri getirilerek yapılır. Cümlede sıfat gibi kullanılır, önündeki ismi niteler.
- Zarf-fiiller (Bağ-fiil / Ulaç): Fiile "-ken", "-alı / -eli", "-madan / -meden", "-ince / -ınca", "-ip / -ıp / -up / -üp", "-arak / -erek", "-dıkça / -dikçe", "-r...-mez", "-a...-a", "-e...-e", "-casına / -cesine", "-maksızın / -meksizin", "-dığında / -diğinde" ekleri getirilerek yapılır. Cümlede zarf gibi kullanılır, genellikle eylemin zamanını veya durumunu belirtir.
⚠️ Dikkat: Bazı isim-fiiller zamanla kalıcı isim olabilir (dondurma, çakmak gibi). Bu kelimeler artık fiilimsi değildir. Ayrıca, sıfat-fiiller bazen adlaşabilir (gelen gideni aratır cümlesindeki "gelen" ve "giden" gibi).
📌 Cümlenin Ögeleri
Cümlenin ögeleri, bir cümleyi oluşturan temel parçalardır. Bu parçalar, yükleme sorulan doğru sorularla bulunur.
- Yüklem: Cümledeki işi, oluşu, durumu veya yargıyı bildiren temel ögedir. Çekimli bir fiil veya ek fiil almış bir isim soylu kelime olabilir. İlk bulunması gereken ögedir.
- Özne: Yüklemdeki işi yapan veya yargının gerçekleştiği varlıktır. Yükleme "kim?" veya "ne?" soruları sorularak bulunur.
- Nesne: Yüklemde belirtilen işten etkilenen ögedir. İki türü vardır:
- Belirtili Nesne: Yükleme "neyi?", "kimi?" soruları sorularak bulunur. İsmin "-i" hal ekini alır.
- Belirtisiz Nesne: Yükleme "ne?" sorusu sorularak bulunur (özneyi bulduktan sonra). İsmin yalın halinde bulunur.
- Dolaylı Tümleç (Yer Tamlayıcısı): Yüklemdeki eylemin yöneldiği, bulunduğu veya ayrıldığı yeri bildiren ögedir. Yükleme "kime?", "neye?", "nereye?", "kimde?", "nede?", "nerede?", "kimden?", "neden?", "nereden?" soruları sorularak bulunur. İsmin "-e, -de, -den" hal eklerini alır.
- Zarf Tümleci: Yüklemdeki eylemin zamanını, durumunu, miktarını, yönünü, sebebini bildiren ögedir. Yükleme "nasıl?", "ne zaman?", "ne kadar?", "niçin?", "nereye?" (yalın halde), "neyle?", "kiminle?" gibi sorular sorularak bulunur.
💡 İpucu: Cümlenin ögelerini bulurken önce yüklemi, sonra özneyi bulmak işinizi kolaylaştırır. Edat öbekleri (ile, için, gibi) genellikle zarf tümleci görevi görür.
📌 Cümle Türleri
Cümleler farklı özelliklerine göre sınıflandırılır. Yazılıda özellikle yapısına göre cümleler sıkça sorulur.
- Yüklemin Türüne Göre Cümleler:
- Fiil Cümlesi: Yüklemi çekimli bir fiil olan cümlelerdir. (Örn: "Geldi.")
- İsim Cümlesi: Yüklemi ek fiil almış bir isim veya isim soylu kelime olan cümlelerdir. (Örn: "Çok güzeldi.")
- Anlamına Göre Cümleler:
- Olumlu Cümle: Yargının gerçekleştiğini veya var olduğunu bildiren cümlelerdir. (Örn: "Yağmur yağıyor.")
- Olumsuz Cümle: Yargının gerçekleşmediğini veya var olmadığını bildiren cümlelerdir (-ma/-me, -sız/-siz, yok, değil kelimeleriyle). (Örn: "Yağmur yağmıyor.")
- Soru Cümlesi: Bir şeyi öğrenmek amacıyla soru soran cümlelerdir. (Örn: "Gelecek misin?")
- Emir Cümlesi: Bir işin yapılmasını emreden cümlelerdir. (Örn: "Hemen gel!")
- Ünlem Cümlesi: Sevinç, korku, şaşkınlık gibi duyguları anlatan cümlelerdir. (Örn: "Eyvah, geç kaldım!")
- Yapısına Göre Cümleler:
- Basit Cümle: Tek yargı (tek yüklem) ve fiilimsi bulunmayan cümlelerdir. (Örn: "Hava çok güzel.")
- Birleşik Cümle: Bir temel cümle ve ona bağlı en az bir yan cümlecikten oluşan cümlelerdir.
- Girişik Birleşik Cümle: Yan cümlecik fiilimsiyle kurulur. (Örn: "Okula giderken onu gördüm.")
- Ki'li Birleşik Cümle: İki cümle "ki" bağlacıyla bağlanır. (Örn: "Biliyorum ki sen çalışkansın.")
- Şartlı Birleşik Cümle: Yan cümlecik "-se/-sa" şart ekiyle kurulur. (Örn: "Erken gelirsen sinemaya gideriz.")
- İç İçe Birleşik Cümle: Bir cümlenin içinde başka bir cümle bulunur (tırnak içinde veya virgülle ayrılmış). (Örn: "Annem 'Geliyorum.' dedi.")
- Sıralı Cümle: Birden fazla yüklemi olan, bu yüklemlerin virgül veya noktalı virgülle birbirine bağlandığı cümlelerdir. (Örn: "Geldi, oturdu, bekledi.")
- Bağlı Cümle: Birden fazla yüklemi olan, bu yüklemlerin "ve, ama, fakat, ancak, çünkü" gibi bağlaçlarla birbirine bağlandığı cümlelerdir. (Örn: "Geldi ama beni beklemedi.")
- Öge Dizilişine Göre Cümleler:
- Kurallı (Düz) Cümle: Yüklemi sonda olan cümlelerdir. (Örn: "Kitabı okudum.")
- Devrik Cümle: Yüklemi sonda olmayan (başta veya ortada) cümlelerdir. (Örn: "Okudum kitabı.")
- Eksiltili Cümle: Yüklemi söylenmemiş, okuyucunun tamamlamasına bırakılmış cümlelerdir (sonuna üç nokta konur). (Örn: "Karşımızda yemyeşil bir ova...")
📝 Unutma: Yapısına göre cümleler konusunda fiilimsilere dikkat etmek, girişik birleşik cümleleri bulmanızı sağlar.
📌 Yazım Kuralları
Türkçede kelimelerin doğru yazılması, iletişimin anlaşılır olması için çok önemlidir.
- Büyük Harflerin Kullanımı: Cümle başları, özel adlar (kişi, yer, millet, dil, din adları), unvanlar, kurum adları, belirli tarih ve gün adları, kitap/dergi/gazete adları (özel ad kısmı) büyük harfle başlar.
- Birleşik Kelimelerin Yazımı:
- Bitişik Yazılanlar: Ses düşmesi, türemesi veya anlam kayması olanlar (kaynana, aşevi, mirasyedi), bazı renk adları (açıkmavi), alt-üst-ana-ön gibi kelimelerle kurulan somut yer bildirmeyenler (önsöz, yeraltı dünyası).
- Ayrı Yazılanlar: Gerçek anlamını koruyan birleşik kelimeler (kuşburnu - bitişik, yer elması - ayrı), hayvan veya bitki türleri (deniz yılanı), ikilemeler.
- "De" ve "Ki" Bağlaçlarının Yazımı:
- Bağlaç olan "de": Ayrı yazılır ve cümleden çıkarıldığında anlam bozulmaz. (Örn: "Sen de gel.")
- Ek olan "-de": Bitişik yazılır ve cümleden çıkarıldığında anlam bozulur (bulunma hal eki). (Örn: "Evde kimse yok.")
- Bağlaç olan "ki": Ayrı yazılır ve cümleden çıkarıldığında anlam bozulmaz (bazen vurgu azalır). (Örn: "Öyle yorgunum ki uyuyakalmışım.")
- Ek olan "-ki": Bitişik yazılır ve cümleden çıkarıldığında anlam bozulur (ilgi eki veya sıfat yapan ek). (Örn: "Bendeki kitap, duvardaki resim.")
- "Mi" Soru Ekinin Yazımı: Her zaman ayrı yazılır ve kendinden sonra gelen eklerle bitişik yazılır. (Örn: "Geldin mi?", "Gelecek misin?")
- Sayıların Yazımı: Genellikle yazıyla yazılır (iki bin yirmi üç). Ancak para, çek, senet gibi ticari belgelerde rakamla ve bitişik yazılır. Sıra sayıları rakamla yazıldığında nokta veya kesme işaretiyle ek ayrılır (8. veya 8'inci).
- Kısaltmaların Yazımı: Büyük harflerle yapılan kısaltmalara getirilen ekler kesme işaretiyle ayrılır ve kısaltmanın okunuşuna göre ek getirilir (TDK'nin, THY'ye). Küçük harflerle yapılan kısaltmalara ise kelimenin okunuşuna göre ek getirilir (kg'dan, cm'yi). T.C. ve T. dışındaki büyük harf kısaltmalarında nokta kullanılmaz.
💡 İpucu: "De" ve "ki" bağlaçlarını ayırmanın en kolay yolu, cümleden çıkarıp okumaktır. Anlam bozulmuyorsa ayrı yazılır.
📌 Noktalama İşaretleri
Noktalama işaretleri, okumayı kolaylaştırır ve anlam karışıklığını önler.
- Nokta (.): Cümle sonuna, bazı kısaltmaların sonuna, sıra sayılarını belirtmek için, tarihlerde gün, ay ve yılı ayırmak için, saat ve dakikayı ayırmak için kullanılır.
- Virgül (,): Eş görevli kelime veya kelime gruplarını ayırmak, sıralı cümleleri ayırmak, ara sözlerin başına ve sonuna, hitaplardan sonra, tırnak içine alınmamış alıntı cümlelerinden sonra, özneyi vurgulamak veya anlam karışıklığını önlemek için kullanılır.
- Noktalı Virgül (;): Cümle içinde virgüllerle ayrılmış tür veya takımları birbirinden ayırmak için, ögeleri arasında virgül bulunan sıralı cümleleri ayırmak için kullanılır.
- İki Nokta (:): Kendisinden sonra açıklama veya örnek verilecek cümlenin sonuna, karşılıklı konuşmalarda konuşan kişinin adından sonra kullanılır.
- Üç Nokta (...): Bitmemiş cümlelerin sonuna, benzer örneklerin sürdürülebileceğini göstermek için, alıntılarda atlanan yerleri belirtmek için kullanılır.
- Soru İşareti (?): Soru bildiren cümle veya sözlerin sonuna konur.
- Ünlem İşareti (!): Sevinç, korku, şaşkınlık, acı gibi duyguları anlatan cümlelerin veya seslenmelerin sonuna konur.
- Tırnak İşareti (" "): Başkasından aktarılan sözleri belirtmek, eser adlarını vurgulamak, özel olarak belirtilmek istenen kelimeleri göstermek için kullanılır.
- Kesme İşareti ('): Özel adlara getirilen çekim eklerini ayırmak, kısaltmalara getirilen ekleri ayırmak, sayılara getirilen ekleri ayırmak için kullanılır.
⚠️ Dikkat: Noktalı virgülün kullanımı genellikle karıştırılır. Virgülün yetersiz kaldığı durumlarda noktalı virgül devreye girer.
📌 Anlatım Bozuklukları
Anlatım bozuklukları, cümlenin anlamının net olmaması veya dil bilgisi kurallarına uymaması durumudur. İki ana başlıkta incelenir:
- Anlamsal (Anlama Dayalı) Anlatım Bozuklukları:
- Gereksiz Sözcük Kullanımı: Cümlede aynı anlama gelen veya anlamı başka bir kelimede bulunan sözcüklerin birlikte kullanılması. (Örn: "Yaklaşık olarak üç yıl kadar önce...")
- Anlamca Çelişen Sözcüklerin Kullanımı: Bir cümlede birbiriyle çelişen ifadelerin bulunması. (Örn: "Kesinlikle bu işi başarabilir sanırım.")
- Sözcüğün Yanlış Anlamda Kullanılması: Bir kelimenin anlamını bilmeden veya karıştırarak kullanılması. (Örn: "Bu fiyatlar çok pahalı.") (Doğrusu: "Bu fiyatlar çok yüksek.")
- Sözcüğün Yanlış Yerde Kullanılması: Kelimenin cümle içindeki yerinin anlamı değiştirmesi. (Örn: "Yeni okula geldim.") (Doğrusu: "Okula yeni geldim.")
- Deyim ve Atasözü Yanlışlıkları: Deyim veya atasözünün anlamına uygun kullanılmaması veya kelimelerinin değiştirilmesi. (Örn: "Etekleri zil çalmak.") (Doğrusu: "Etekleri tutuşmak.")
- Mantık ve Sıralama Yanlışlığı: Olayların veya durumların mantıksal sıraya uymaması. (Örn: "Bırakın yumurta kırmayı, yemek bile yapamaz.")
- Yapısal (Dil Bilgisine Dayalı) Anlatım Bozuklukları:
- Özne-Yüklem Uyumsuzluğu: Özne ile yüklemin tekillik-çoğulluk, kişi veya çatı bakımından uyuşmaması. (Örn: "Herkes dışarı çıktı ve eğleniyorlar.") (Doğrusu: "...eğleniyor.")
- Ek Fiil Eksikliği: Özellikle sıralı ve bağlı cümlelerde ek fiilin ortak kullanılmasından kaynaklanan bozukluk. (Örn: "Bu ev küçük, ama kullanışlı değildi.") (Doğrusu: "...küçüktü ama kullanışlı değildi.")
- Tamlama Yanlışlıkları: İsim veya sıfat tamlamalarının yanlış kurulması veya ortak tamlamanın yanlış kullanılması. (Örn: "Devlet ve özel okullar.") (Doğrusu: "Devlet okulları ve özel okullar.")
- Öge Eksikliği: Cümlede bir ögenin (özne, nesne, dolaylı tümleç, zarf tümleci) eksik olması ve bu durumun anlamı bozması. (Örn: "Arkadaşına sarıldı ve teselli etti.") (Kimi teselli etti? "onu" eksik)
- Çatı Uyumsuzluğu: Fiillerin etken-edilgen çatılarının birbiriyle uyumsuz olması. (Örn: "Sınav soruları dikkatlice okundu ve cevapladı.") (Doğrusu: "...cevaplandı.")
💡 İpucu: Anlatım bozukluklarını bulmak için cümleyi dikkatlice okuyun ve her kelimenin yerini, anlamını sorgulayın. Cümleyi oluşturan ögelerin birbiriyle uyumlu olup olmadığını kontrol edin.
