🎓 11. sınıf felsefe 1. dönem 2. yazılı 1. senaryo meb Test 1 - Ders Notu
Bu ders notu, 11. sınıf felsefe 1. dönem 2. yazılı sınavında karşılaşabileceğiniz Varlık Felsefesi (Ontoloji), Bilgi Felsefesi (Epistemoloji) ve Ahlak Felsefesi (Etik) gibi ana konuları sade bir dille özetlemektedir. Başarılar!
📌 Varlık Felsefesi (Ontoloji)
Varlık felsefesi, varlığın ne olduğunu, var olup olmadığını, niteliğini ve niceliğini sorgulayan felsefe dalıdır. Temel sorusu "Varlık var mıdır?" ve "Varlık nedir?"dir.
- Varlık Var mıdır?
- Realizm (Gerçekçilik): Varlığın insan bilincinden bağımsız olarak var olduğunu savunur. (Örn: Bir masa, ben görmesem de vardır.)
- Nihilizm (Hiççilik): Varlığın bir anlamı olmadığını, hiçbir şeyin gerçek olmadığını savunur. (Örn: Hayatın, değerlerin boş olduğunu düşünmek.)
- Varlığın Niceliği (Kaç Çeşit Varlık Vardır?):
- Monizm (Tekçilik): Varlığın tek bir temel ilkeye dayandığını savunur (madde veya ruh gibi). (Örn: Her şeyin sudan geldiğini söyleyen Thales.)
- Düalizm (İkicilik): Varlığın iki farklı temel ilkeye dayandığını savunur (madde ve ruh gibi). (Örn: Descartes'ın ruh ve bedeni ayrı görmesi.)
- Plüralizm (Çokçuluk): Varlığın ikiden fazla temel ilkeye dayandığını savunur. (Örn: Empedokles'in dört element görüşü.)
- Varlığın Niteliği (Varlık Ne Türdendir?):
- Materyalizm (Maddecilik): Varlığın temelinde maddenin olduğunu, her şeyin maddeden türediğini savunur. (Örn: Demokritos'un atomculuğu.)
- İdealizm (Fikircilik): Varlığın temelinde düşünce, idea, ruh veya bilincin olduğunu savunur. (Örn: Platon'un idealar dünyası.)
- Fenomenoloji (Görüngübilim): Varlığı bilincin içinde görünenler (fenomenler) olarak ele alır. (Örn: Husserl.)
- Oluş Felsefesi: Varlığın sürekli bir değişim ve akış içinde olduğunu savunur. (Örn: Herakleitos'un "Aynı nehirde iki kez yıkanılmaz" sözü.)
- Varoluşçuluk: İnsanın önce var olduğunu, sonra kendi özünü ve anlamını kendisinin yarattığını savunur. (Örn: Sartre'ın "Varoluş özden önce gelir" sözü.)
💡 İpucu: Varlık felsefesinde filozofların görüşlerini ve bu görüşlerin hangi akıma dahil olduğunu eşleştirmeye çalışın. Karşılaştırmalı düşünmek konuyu pekiştirir.
📌 Bilgi Felsefesi (Epistemoloji)
Bilgi felsefesi, bilginin ne olduğunu, nasıl elde edildiğini, sınırlarını ve doğru bilginin mümkün olup olmadığını sorgulayan felsefe dalıdır. Temel sorusu "Doğru bilgi mümkün müdür?" ve "Bilginin kaynağı nedir?"dir.
- Bilginin Tanımı ve Türleri:
- Bilgi: Suje (özne) ile obje (nesne) arasındaki ilişkiden doğan ürün.
- Gündelik Bilgi: Deneyimlere dayalı, pratik, kesin olmayan bilgi. (Örn: Yağmur yağınca şemsiye almak.)
- Teknik Bilgi: Araç yapma ve kullanma bilgisi. (Örn: Bir makineyi tamir etme.)
- Sanat Bilgisi: Estetik duygu ve yaratıcılığa dayalı bilgi. (Örn: Bir tablo yapma.)
- Dinî Bilgi: İnanç ve vahye dayalı bilgi. (Örn: Cennet ve cehennem inancı.)
- Bilimsel Bilgi: Deney, gözlem ve akıl yürütmeye dayalı, nesnel, sistemli bilgi. (Örn: Yer çekimi kanunu.)
- Felsefi Bilgi: Akıl yürütmeye, sorgulamaya dayalı, eleştirel, öznel, bütüncül bilgi. (Örn: Hayatın anlamını sorgulama.)
- Doğru Bilginin Kaynakları ve İmkanı Tartışması:
- Rasyonalizm (Akılcılık): Doğru bilginin kaynağının akıl olduğunu, bilginin doğuştan geldiğini savunur. (Örn: Platon, Descartes, Leibniz.)
- Empirizm (Deneycilik): Doğru bilginin kaynağının deney olduğunu, zihnin doğuştan boş bir levha (tabula rasa) olduğunu savunur. (Örn: John Locke, David Hume.)
- Kritisizm (Eleştirel Felsefe): Akıl ve deneyin birlikte bilgi oluşturduğunu savunur. (Örn: Immanuel Kant.)
- Entüisyonizm (Sezgicilik): Doğru bilginin kaynağının sezgi olduğunu savunur. (Örn: Henri Bergson, Gazali.)
- Pozitivizm (Olguculuk): Sadece olgulara dayalı, bilimsel bilginin doğru bilgi olduğunu savunur. (Örn: Auguste Comte.)
- Pragmatizm (Faydacılık): Doğru bilginin faydalı ve işe yarar bilgi olduğunu savunur. (Örn: William James, John Dewey.)
- Fenomenoloji (Görüngübilim): Bilginin, şeylerin özüne yönelerek, paranteze alma yöntemiyle elde edildiğini savunur. (Örn: Edmund Husserl.)
- Doğru Bilginin İmkanını Reddedenler:
- Septisizm (Şüphecilik): Her türlü bilginin şüpheyle karşılanması gerektiğini, doğru bilgiye ulaşılamayacağını savunur. (Örn: Pyrrhon.)
- Sofizm: Bilginin kişiden kişiye değiştiğini, evrensel bir doğru olmadığını savunur. (Örn: Protagoras'ın "İnsan her şeyin ölçüsüdür" sözü.)
⚠️ Dikkat: Bilgi felsefesinde akımların temel iddialarını ve bu iddiaları savunan filozofları iyi öğrenin. Her akımın anahtar kelimesini yakalamaya çalışın.
📌 Ahlak Felsefesi (Etik)
Ahlak felsefesi, ahlaki değerleri, iyi ve kötü kavramlarını, ahlaki eylemin amacını ve evrensel bir ahlak yasasının mümkün olup olmadığını sorgulayan felsefe dalıdır. Temel sorusu "İyi nedir?" ve "İnsan ahlaki eylemde bulunurken özgür müdür?"dir.
- Temel Kavramlar:
- Ahlak: Toplumun veya kişinin belirli bir dönemde benimsediği değer ve kurallar bütünüdür.
- Etik (Ahlak Felsefesi): Ahlak üzerine felsefi düşünme, sorgulama.
- İyi: Ahlaki olarak değerli ve istenen eylem veya nitelik.
- Kötü: Ahlaki olarak değersiz ve istenmeyen eylem veya nitelik.
- Erdem: Ahlaki olarak değerli ve üstün nitelik. (Örn: Cesaret, adalet.)
- Vicdan: İnsanın kendi eylemlerini ahlaki açıdan değerlendirme yetisi.
- Özgürlük: İnsanın kendi iradesiyle seçim yapabilme yetisi.
- Sorumluluk: Özgürce yapılan eylemlerin sonuçlarını üstlenme.
- Ahlaki Yasa: Bireyin uyması gereken ahlaki kurallar.
- Ahlaki Karar: Bireyin bir eylem hakkında iyilik-kötülük açısından verdiği yargı.
- Ahlaki Eylem: Ahlaki bir amaca yönelik, bilinçli ve özgürce yapılan eylem.
- Ahlaki Eylemin Amacı:
- Haz (Hedonizm): Ahlaki eylemin amacının haz almak olduğunu savunur. (Örn: Epiküros.)
- Fayda (Utilitarizm): Ahlaki eylemin amacının en çok insana en çok faydayı sağlamak olduğunu savunur. (Örn: Jeremy Bentham, John Stuart Mill.)
- Mutluluk: Ahlaki eylemin nihai amacının mutluluk olduğunu savunur. (Örn: Aristoteles.)
- Ödev: Ahlaki eylemin amacının ödeve uygun davranmak olduğunu, sonuçların önemli olmadığını savunur. (Örn: Immanuel Kant.)
- Evrensel Ahlak Yasasının İmkanı Tartışması:
- Reddedenler:
- Hedonizm: Haz kişiseldir, evrensel olamaz.
- Egoizm: Herkes kendi çıkarını düşünür, evrensel yasa olmaz. (Örn: Thomas Hobbes.)
- Anarşizm: Tüm kurallara karşı çıkar, evrensel yasa olamaz.
- Nihilizm: Değerlerin boş olduğunu savunur.
- Varoluşçuluk: İnsan kendi değerlerini yaratır, evrensel yasa yoktur. (Örn: Jean-Paul Sartre.)
- Kabul Edenler:
- Sokrates: Bilgi erdemdir, erdemli olmak evrenseldir.
- Platon: İyi ideasına uygun yaşamak evrensel ahlakı sağlar.
- Aristoteles: Altın orta (aşırılıklardan kaçınma) evrensel erdemdir.
- Spinoza: Evrensel ahlak, Tanrı'nın doğa yasalarına uygun yaşamaktır.
- Immanuel Kant (Ödev Ahlakı): "Öyle davran ki, eylemine temel olan ilke, tüm insanlar için evrensel bir yasa olsun." Şartlı olmayan (koşulsuz buyruk) ahlaki yasalar evrenseldir.
💡 İpucu: Ahlak felsefesinde "özgürlük ve sorumluluk" ilişkisi ile "evrensel ahlak yasası mümkün müdür?" sorusuna verilen farklı yanıtlar sınavın kilit noktaları olabilir. Kant'ın ödev ahlakını iyi anlamaya çalışın.
