Sevgili öğrenciler, bu soruda yer şekillerinin oluşumunda etkili olan kuvvetleri ve bu kuvvetlerin türlerini anlamamız gerekiyor. Yer şekillerini oluşturan kuvvetler temel olarak iç kuvvetler ve dış kuvvetler olmak üzere ikiye ayrılır.
- İç Kuvvetler: Enerjisini yerin derinliklerinden, yani magmadan alan kuvvetlerdir. Bu kuvvetler genellikle yeryüzünde yükselme, alçalma, kırılma ve bükülme gibi büyük ölçekli değişikliklere yol açar. Dağ oluşumu (orojenez), kıta oluşumu (epirojenez), depremler (seismik hareketler) ve volkanizma iç kuvvetlere örnektir.
- Dış Kuvvetler: Enerjisini Güneş'ten alan ve genellikle yeryüzünü aşındırarak, taşıyarak ve biriktirerek şekillendiren kuvvetlerdir. Akarsular, rüzgarlar, buzullar, dalgalar ve akıntılar dış kuvvetlere örnektir. Bu kuvvetler, iç kuvvetlerin oluşturduğu yüksek yerleri aşındırarak alçaltma eğilimindedir.
Şimdi seçenekleri tek tek inceleyelim:
- A) Rüzgar: Rüzgar, kurak ve yarı kurak bölgelerde etkili olan bir dış kuvvettir. Kumulları oluşturur, kayaları aşındırarak mantar kayalar gibi şekiller meydana getirir. Enerjisini Güneş'ten alır. Bu nedenle bir iç kuvvet değildir.
- B) Akarsu: Akarsular, yeryüzünü en çok şekillendiren dış kuvvetlerden biridir. Vadiler, platolar, deltalar, menderesler gibi birçok yer şeklini oluşturur. Enerjisini Güneş'ten (su döngüsü) alır. Bu nedenle bir iç kuvvet değildir.
- C) Volkanizma: Volkanizma, yerin derinliklerindeki magmanın yeryüzüne çıkması veya yeryüzüne yakın yerlerde soğuması olayıdır. Volkanik dağlar, volkanik platolar, kraterler, kalderalar gibi yer şekillerini oluşturur. Enerjisini yerin iç ısısından, yani magmadan alır. Bu nedenle bir iç kuvvettir.
- D) Buzul: Buzullar, kutup bölgelerinde ve yüksek dağlarda etkili olan bir dış kuvvettir. Buzul vadileri, sirkler, morenler gibi yer şekillerini oluşturur. Enerjisini Güneş'ten (kar ve buz oluşumu) alır. Bu nedenle bir iç kuvvet değildir.
Bu açıklamalar ışığında, yer şekillerinin oluşumunda etkili olan iç kuvvetlerden biri volkanizmadır.
Cevap C seçeneğidir.
