🎓 7. sınıf fen bilimleri 2. dönem 1. yazılı 6. senaryo Test 3 - Ders Notu
Sevgili öğrenciler, bu ders notu 7. sınıf fen bilimleri 2. dönem 1. yazılı sınavınızda karşınıza çıkabilecek temel konuları özetlemektedir. Özellikle vücudumuzdaki sistemler (sindirim, boşaltım, denetleyici ve düzenleyici sistemler, duyu organları) ile kuvvet ve enerji (iş, enerji, güç ve sürtünme kuvveti) konularına odaklandık. Bu notu dikkatlice okuyarak bilgilerinizi tazeleyebilir ve sınava daha iyi hazırlanabilirsiniz.
📌 Sindirim Sistemi
Sindirim sistemi, yediğimiz besinleri vücudumuzun kullanabileceği küçük parçalara ayırarak kana karışmasını sağlayan sistemdir.
- Mekanik Sindirim: Besinlerin fiziksel olarak daha küçük parçalara ayrılmasıdır. Çiğneme, mide kaslarının kasılıp gevşemesi gibi.
- Kimyasal Sindirim: Besinlerin enzimler yardımıyla kimyasal olarak yapı taşlarına ayrılmasıdır. Tükürük, mide öz suyu, pankreas öz suyu ve ince bağırsak öz suyundaki enzimler görev alır.
- Organlar ve Görevleri:
- Ağız: Besinlerin çiğnenmesi (mekanik) ve tükürükle karbonhidratların kimyasal sindiriminin başlaması.
- Yemek Borusu: Besinleri mideye iletir.
- Mide: Besinleri kas hareketleriyle karıştırır (mekanik) ve mide öz suyu ile proteinlerin kimyasal sindirimini başlatır.
- İnce Bağırsak: Karbonhidrat, protein ve yağların kimyasal sindirimi tamamlanır. Sindirilen besinler emilerek kana karışır.
- Kalın Bağırsak: Sindirilmeyen besin posasındaki su, vitamin ve mineraller emilir.
- Anüs: Atık maddelerin dışarı atıldığı yerdir.
- Yardımcı Organlar (Sindirim Salgısı Üretenler):
- Karaciğer: Safra salgısı üretir (yağların mekanik sindirimine yardımcı olur).
- Pankreas: Pankreas öz suyu salgılayarak ince bağırsakta sindirime yardımcı olur.
💡 İpucu: Sindirilen besinlerin kana emilimi büyük ölçüde ince bağırsakta gerçekleşir. Kalın bağırsakta ise su, vitamin ve mineral emilimi olur.
📌 Boşaltım Sistemi
Boşaltım sistemi, vücudumuzda oluşan zararlı ve atık maddeleri (idrar, ter vb.) dışarı atarak vücudun iç dengesini koruyan sistemdir.
- Boşaltım Organları ve Görevleri:
- Böbrekler: Kanı süzerek idrarı oluşturur. Vücudun su ve tuz dengesini ayarlar.
- Üreter (İdrar Borusu): Böbreklerde oluşan idrarı mesaneye (idrar kesesi) taşır.
- Mesane (İdrar Kesesi): İdrarı geçici olarak depolar.
- Üretra (Dış İdrar Kanalı): İdrarı vücut dışına atar.
- Boşaltıma Yardımcı Organlar:
- Akciğerler: Karbondioksit ve su buharını dışarı atar.
- Deri: Terleme yoluyla su, tuz ve bir miktar üreyi dışarı atar.
- Karaciğer: Amonyağı daha az zehirli olan üreye dönüştürür.
⚠️ Dikkat: Boşaltım, atık maddelerin vücuttan uzaklaştırılmasıdır. Dışkılama (sindirilmeyen besin posasının atılması) ise boşaltım değil, sindirim sisteminin son aşamasıdır.
📌 Denetleyici ve Düzenleyici Sistemler
Vücudumuzdaki tüm olayları kontrol eden ve düzenleyen iki ana sistem vardır: Sinir sistemi ve İç salgı bezleri (hormonal sistem).
📌 Sinir Sistemi
Vücudun dış ortamla ve kendi iç organlarıyla uyum içinde çalışmasını sağlayan, tepkileri organize eden sistemdir.
- Merkezi Sinir Sistemi:
- Beyin: Öğrenme, hafıza, duygu, düşünme, görme, işitme, konuşma gibi merkezleri barındırır. Vücudun dengesini ve hareketlerini kontrol eder.
- Omurilik: Beyin ile diğer organlar arasındaki iletişimi sağlar. Refleks hareketlerini kontrol eder.
- Çevresel Sinir Sistemi: Beyin ve omurilikten çıkan sinirlerden oluşur, vücudun her yerine yayılır.
- Refleks: Dışarıdan gelen uyarılara karşı istemsiz ve hızlı verilen tepkilerdir (örn: elini sıcak bir şeye değince çekmek).
💡 İpucu: Omurilik, reflekslerin merkezi olup, beynin kontrolü dışında hızlı tepkiler vermemizi sağlar.
📌 İç Salgı Bezleri (Hormonal Sistem)
Hormon adı verilen kimyasal salgıları üreterek vücudun büyüme, gelişme, üreme ve iç denge gibi olaylarını düzenleyen sistemdir.
- Bazı İç Salgı Bezleri ve Hormonları:
- Hipofiz Bezi: Büyüme hormonu salgılar, diğer bezlerin çalışmasını düzenler.
- Tiroit Bezi: Tiroksin hormonu salgılar, metabolizma hızını ayarlar.
- Pankreas: İnsülin ve glukagon hormonları salgılayarak kan şekerini düzenler.
- Böbrek Üstü Bezleri: Adrenalin hormonu salgılar, stres ve heyecan durumlarında vücudu hazırlar.
- Eşeysel Bezler (Yumurtalık ve Testis): Cinsiyet hormonlarını salgılar.
⚠️ Dikkat: Hormonlar genellikle yavaş ve uzun süreli etki gösterirken, sinir sistemi hızlı ve anlık tepkiler verir.
📌 Duyu Organları
Çevremizdeki uyarıları almamızı sağlayan beş temel duyu organımız vardır: Göz, kulak, burun, dil ve deri.
- Göz (Görme): Işık uyarılarını alır, görüntüyü algılarız.
- Kulak (İşitme ve Denge): Ses dalgalarını algılarız. Ayrıca vücudumuzun dengesini sağlamada da önemli rol oynar.
- Burun (Koku): Havayla taşınan kimyasal maddeleri algılarız.
- Dil (Tat): Besinlerdeki kimyasal maddeleri algılarız (tat tomurcukları sayesinde).
- Deri (Dokunma, Sıcaklık, Ağrı): Vücudumuzu dış etkenlerden korur ve dokunma, sıcaklık, soğukluk, basınç, ağrı gibi duyuları algılar.
💡 İpucu: Duyu organlarımızın sağlığı için temizliğe dikkat etmek, yüksek sesten kaçınmak ve yeterli beslenmek çok önemlidir.
📌 İş, Enerji ve Güç
Fizikte iş, enerji ve güç kavramları günlük hayattaki kullanımlarından biraz farklıdır.
📌 İş (Work)
Bir cisme kuvvet uygulandığında ve cisim kuvvet doğrultusunda yer değiştiriyorsa fiziksel anlamda iş yapılmış olur.
- İşin Şartları:
- Cisme bir kuvvet uygulanmalı.
- Cisim, uygulanan kuvvet doğrultusunda yer değiştirmeli.
- İşin Formülü: İş = Kuvvet $\times$ Yol ($W = F \times d$)
- Birimleri: İşin birimi Joule ($J$), kuvvetin birimi Newton ($N$), yolun birimi metredir ($m$).
⚠️ Dikkat: Elinde bir çanta ile düz yolda yürüyen bir kişi, çantaya yukarı doğru kuvvet uygularken yatayda yer değiştirdiği için fiziksel anlamda iş yapmaz. Çünkü kuvvet ile yer değiştirme birbirine diktir.
📌 Enerji
İş yapabilme yeteneğidir. Enerji farklı biçimlerde bulunabilir ve birbirine dönüşebilir.
- Kinetik Enerji (Hareket Enerjisi): Cismin hareketinden dolayı sahip olduğu enerjidir.
- Cismin kütlesi ve hızı arttıkça kinetik enerjisi artar.
- Potansiyel Enerji (Konum Enerjisi): Cismin konumundan veya durumundan dolayı sahip olduğu enerjidir.
- Yer Çekimi Potansiyel Enerjisi: Cismin yerden yüksekliğinden dolayı sahip olduğu enerjidir. Cismin kütlesi ve yüksekliği arttıkça artar. ($E_p = m \times g \times h$, burada $m$ kütle, $g$ yer çekimi ivmesi, $h$ yüksekliktir.)
- Esneklik Potansiyel Enerjisi: Esnek cisimlerin (yay, lastik) sıkışması veya gerilmesiyle depoladığı enerjidir.
- Enerji Dönüşümleri: Enerji yoktan var edilemez, vardan yok edilemez; sadece bir türden başka bir türe dönüşür (örn: yüksekten düşen bir topun potansiyel enerjisi kinetik enerjiye dönüşür).
💡 İpucu: Bir salıncak en yüksek noktadayken potansiyel enerjisi en fazla, kinetik enerjisi en azdır. En alt noktadan geçerken ise kinetik enerjisi en fazla, potansiyel enerjisi en azdır.
📌 Güç (Power)
Birim zamanda yapılan iş miktarıdır. Ne kadar hızlı iş yaptığımızı gösterir.
- Gücün Formülü: Güç = İş / Zaman ($P = W / t$)
- Birimleri: Gücün birimi Watt ($W$), işin birimi Joule ($J$), zamanın birimi saniyedir ($s$).
⚠️ Dikkat: Aynı işi daha kısa sürede yapan kişi veya makine, daha güçlüdür.
📌 Sürtünme Kuvveti
İki yüzey birbiri üzerinde hareket etmeye çalıştığında veya hareket ettiğinde, hareketi zorlaştıran kuvvete sürtünme kuvveti denir. Sürtünme kuvveti her zaman hareket yönüne zıttır.
- Sürtünme Kuvvetini Etkileyen Faktörler:
- Yüzeylerin Cinsi: Pürüzlü yüzeylerde sürtünme daha fazladır (örn: asfalt zeminde daha fazla sürtünme).
- Yüzeylere Etki Eden Dik Kuvvet (Ağırlık): Cisimlerin ağırlığı arttıkça sürtünme kuvveti de artar.
- Sürtünmenin Avantajları:
- Yürümemizi, koşmamızı sağlar.
- Araçların durmasını sağlar (frenler).
- Cisimlerin kaymasını engeller.
- Sürtünmenin Dezavantajları:
- Makinelerde enerji kaybına neden olur (ısıya dönüşür).
- Aşınma ve yıpranmaya yol açar.
- Hareket etmeyi zorlaştırır.
- Sürtünmeyi Azaltma Yolları:
- Yağlama, zımparalama, tekerlek kullanma, aerodinamik şekiller verme.
- Sürtünmeyi Arttırma Yolları:
- Yüzeyleri pürüzlü hale getirme (örn: kış lastikleri, halı saha ayakkabıları).
💡 İpucu: Hava ve su da sürtünme kuvveti uygular. Buna hava direnci ve su direnci denir. Paraşütler hava direncini artırarak düşüşü yavaşlatır.
