🎓 11. sınıf tarih 2. dönem 1. yazılı 3. senaryo Test 2 - Ders Notu
Bu ders notu, 11. sınıf tarih 2. dönem 1. yazılı sınavında karşılaşabileceğin 20. yüzyıl başlarındaki Osmanlı Devleti, I. Dünya Savaşı ve Milli Mücadele'nin ilk evreleri gibi kritik konuları özetlemektedir. Bilgileri sade ve anlaşılır bir şekilde sunarak sınavına hazırlanmana yardımcı olmayı amaçlıyoruz.
📌 20. Yüzyıl Başlarında Osmanlı Devleti ve Dünya
20. yüzyılın başları, Osmanlı Devleti için hem iç karışıklıkların hem de dış baskıların arttığı zorlu bir dönemdi. Bu süreçte devleti ayakta tutmak için çeşitli fikir akımları ortaya çıktı ve önemli savaşlar yaşandı.
- Trablusgarp Savaşı (1911-1912): İtalya'nın sömürge arayışıyla Osmanlı toprağı Trablusgarp'a saldırması sonucu çıktı. Osmanlı'nın bölgeye kara bağlantısı olmaması ve donanmasının yetersizliği nedeniyle zor durumda kaldı.
- Balkan Savaşları (1912-1913): Osmanlı'nın Balkanlardaki topraklarını kaybetmesine neden olan iki ayrı savaştır. Milliyetçilik akımının etkisiyle Balkan devletleri (Bulgaristan, Sırbistan, Yunanistan, Karadağ) Osmanlı'ya karşı birleşti.
- Bab-ı Ali Baskını (1913): II. Balkan Savaşı sırasında İttihat ve Terakki Partisi'nin darbe yaparak yönetimi ele geçirmesidir.
⚠️ Dikkat: Balkan Savaşları sonucunda Osmanlı Devleti, Edirne ve Kırklareli hariç tüm Balkan topraklarını kaybetti. Bu durum, Anadolu'ya yoğun bir göç dalgasına yol açtı.
📌 I. Dünya Savaşı (1914-1918)
Dünya tarihinin en büyük savaşlarından biri olan I. Dünya Savaşı, birçok devletin katılımıyla dört yıl sürdü ve dünya düzenini kökten değiştirdi.
- Savaşın Temel Nedenleri:
- Sanayi İnkılabı'nın getirdiği hammadde ve pazar arayışı (sömürgecilik).
- Fransız İhtilali'nin yaydığı milliyetçilik akımı.
- Devletler arası bloklaşmalar (İtilaf ve İttifak Devletleri).
- Silahlanma yarışı.
- Alsas-Loren sorunu (Fransa-Almanya).
- Rusya'nın sıcak denizlere inme politikası (Panslavizm).
- Savaşın Başlaması: Avusturya-Macaristan veliahdının Saraybosna'da bir Sırplı tarafından öldürülmesi (suikast) savaşın kıvılcımı oldu.
- Osmanlı Devleti'nin Savaşa Girişi: İtilaf Devletleri'nin Osmanlı'yı kendi yanlarına çekmek istememesi ve Almanya'nın desteğiyle iki Alman gemisi (Goeben ve Breslau) Osmanlı bayrağı çekerek Rus limanlarını bombalamasıyla Osmanlı savaşa girdi.
- Osmanlı'nın Savaştığı Cepheler:
- Taarruz (Saldırı) Cepheleri: Kafkas (Rusya), Kanal (İngiltere).
- Savunma Cepheleri: Çanakkale, Irak, Hicaz-Yemen, Suriye-Filistin.
- Yardım Cepheleri: Galiçya, Makedonya, Romanya.
💡 İpucu: Çanakkale Cephesi, Osmanlı'nın kazandığı tek cephedir ve Mustafa Kemal bu cephede büyük başarılar göstererek tanınmıştır.
📌 Mondros Ateşkes Antlaşması (30 Ekim 1918) ve Sonrası
I. Dünya Savaşı'ndan yenik ayrılan Osmanlı Devleti, çok ağır şartlar içeren Mondros Ateşkes Antlaşması'nı imzalayarak savaştan çekildi.
- Antlaşmanın Önemli Maddeleri:
- Osmanlı ordusu terhis edilecek, silahları İtilaf Devletleri'ne teslim edilecek.
- Boğazlar İtilaf Devletleri'nin kontrolüne bırakılacak.
- Tünel, telgraf, demiryolu gibi stratejik noktalar İtilaf Devletleri'nin denetimine geçecek.
- 7. Madde: İtilaf Devletleri, güvenliklerini tehdit eden bir durum ortaya çıkarsa herhangi bir stratejik noktayı işgal edebilecek. (İşgallere hukuki zemin hazırladı.)
- 24. Madde: Doğu Anadolu'daki altı vilayette (Vilayet-i Sitte: Erzurum, Van, Harput, Diyarbakır, Sivas, Bitlis) karışıklık çıkarsa İtilaf Devletleri buraları işgal edebilecek. (Bir Ermeni devleti kurma amacı taşıyordu.)
- Mondros Sonrası İşgaller: Antlaşmanın imzalanmasının ardından İtilaf Devletleri, Anadolu'nun çeşitli yerlerini işgal etmeye başladı (Musul, Urfa, Antep, Maraş, İzmir vb.).
⚠️ Dikkat: Mondros Ateşkes Antlaşması, Osmanlı Devleti'nin fiilen sona erdiğini gösteren bir belgedir. Mütareke döneminde işgallere karşı ilk tepkiler bu antlaşma sonrasında ortaya çıkmıştır.
📌 Milli Mücadele'nin Başlangıcı: Cemiyetler ve Kuvâ-yi Milliye
Mondros sonrası işgaller karşısında Türk milleti, kendi direnişini örgütlemeye başladı.
- Cemiyetler:
- Zararlı Cemiyetler: İşgalleri destekleyen veya manda-himaye isteyen cemiyetler (Örn: Teali İslam, Kürt Teali, İngiliz Muhipleri, Wilson Prensipleri Cemiyeti). Azınlıkların kurduğu cemiyetler (Örn: Mavri Mira, Pontus Rum, Hınçak, Taşnak).
- Yararlı Cemiyetler (Milli Cemiyetler): İşgallere karşı bölgesel direnişi örgütleyen, milli bilinci uyandırmaya çalışan cemiyetler (Örn: Trakya Paşaeli, İzmir Müdafaa-i Hukuk, Kilikyalılar, Doğu Anadolu Müdafaa-i Hukuk).
- Kuvâ-yi Milliye: İşgallere karşı halkın kendi imkanlarıyla oluşturduğu düzensiz silahlı direniş gruplarıdır.
- Bölgeseldirler.
- Düşmanı yavaşlatmışlar ancak tamamen durduramamışlardır.
- Düzenli ordu kurulana kadar zaman kazandırmışlardır.
- İhtiyaçlarını halktan karşılamışlardır.
💡 İpucu: Milli Cemiyetler başlangıçta bölgesel nitelik taşıyorlardı ancak Sivas Kongresi'nde "Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti" adı altında birleştirildiler.
📌 Mustafa Kemal'in Samsun'a Çıkışı ve Genelgeler
Mustafa Kemal Paşa'nın Anadolu'ya geçişi, Milli Mücadele'nin örgütlü bir yapıya kavuşmasında dönüm noktası oldu.
- Samsun'a Çıkış (19 Mayıs 1919): Mustafa Kemal, 9. Ordu Müfettişi olarak Samsun'a gönderildi. Amacı bölgedeki karışıklıkları önlemekti ancak o, Milli Mücadele'yi başlatma hedefindeydi.
- Amasya Genelgesi (22 Haziran 1919):
- Milli Mücadele'nin amacı, gerekçesi ve yöntemi ilk kez açıkça belirtildi.
- "Vatanın bütünlüğü, milletin bağımsızlığı tehlikededir." (Gerekçe)
- "Milletin bağımsızlığını yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır." (Amaç ve Yöntem - Milli egemenliğe vurgu.)
- Temsil Heyeti'nin kurulacağı fikri ilk kez burada dile getirildi.
- Erzurum Kongresi (23 Temmuz - 7 Ağustos 1919):
- Doğu illerini ilgilendiren bölgesel bir kongre olarak toplandı ancak alınan kararlar ulusal nitelik taşıdı.
- "Milli sınırlar içinde vatan bir bütündür, parçalanamaz." (Misak-ı Millî'nin ilk taslağı.)
- "Kuvâ-yi Milliye'yi etkin, milli iradeyi hakim kılmak esastır."
- Manda ve himaye fikri ilk kez reddedildi.
- Temsil Heyeti oluşturuldu (başkanı Mustafa Kemal).
- Sivas Kongresi (4-11 Eylül 1919):
- Tüm yurdu kapsayan ulusal bir kongredir.
- Erzurum Kongresi kararları genişletilerek onaylandı.
- Manda ve himaye fikri kesin olarak reddedildi.
- Tüm milli cemiyetler "Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti" adı altında birleştirildi.
- İrade-i Milliye gazetesi çıkarıldı.
- Temsil Heyeti'nin yetkileri tüm yurdu kapsayacak şekilde genişletildi.
⚠️ Dikkat: Amasya Genelgesi, Milli Mücadele'nin yol haritasını çizerken, Erzurum ve Sivas Kongreleri bu yol haritasının uygulanması ve genişletilmesi için önemli adımlar olmuştur.
📌 Misak-ı Millî (Milli Ant) ve TBMM'nin Açılması
Milli Mücadele'nin hedeflerini belirleyen ve uluslararası kamuoyuna duyuran önemli belgeler ve olaylar yaşandı.
- Amasya Görüşmeleri (20-22 Ekim 1919): Temsil Heyeti (Mustafa Kemal) ile İstanbul Hükümeti (Salih Paşa) arasında yapıldı. İstanbul Hükümeti, Temsil Heyeti'nin varlığını resmen tanımış oldu.
- Son Osmanlı Mebusan Meclisi'nin Açılması (12 Ocak 1920) ve Misak-ı Millî'nin Kabulü (28 Ocak 1920): İstanbul Hükümeti'nin baskısıyla Mebusan Meclisi açıldı. Meclis, Mustafa Kemal'in de etkisiyle Milli Mücadele'nin hedeflerini belirleyen Misak-ı Millî'yi ilan etti.
- Misak-ı Millî'nin Önemli Kararları: Milli sınırlar içinde vatan bir bütündür, parçalanamaz. Azınlıklara komşu ülkelerdeki Türklere verilen haklar kadar hak verilecek. Kapitülasyonlar kaldırılsın. Boğazların durumu ilgili devletlerle birlikte belirlenecek.
- İstanbul'un İşgali (16 Mart 1920): Misak-ı Millî'nin ilan edilmesi üzerine İtilaf Devletleri İstanbul'u resmen işgal etti ve Mebusan Meclisi'ni dağıttı.
- Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin (TBMM) Açılması (23 Nisan 1920): İstanbul'un işgali ve Mebusan Meclisi'nin dağıtılması üzerine Mustafa Kemal, Ankara'da yeni bir meclisin açılması için çağrı yaptı.
- TBMM, olağanüstü yetkilere sahip, yasama, yürütme ve yargı güçlerini kendinde toplayan (güçler birliği) bir meclistir.
- Açılışında Mustafa Kemal başkan seçildi.
- Meclisin üstünde hiçbir güç yoktur ilkesi benimsendi (saltanat ve İstanbul Hükümeti reddedildi).
- Sevr Antlaşması (10 Ağustos 1920): İtilaf Devletleri ile Osmanlı Hükümeti arasında imzalanan, Osmanlı'yı yok sayan ve parçalayan bir antlaşmadır. Ancak TBMM tarafından onaylanmadığı için hukuken geçersiz sayılmıştır.
💡 İpucu: Misak-ı Millî, Milli Mücadele'nin siyasi manifestosu ve Lozan Barış Antlaşması'nın temelini oluşturmuştur. TBMM'nin açılmasıyla milli egemenlik ilkesi fiilen hayata geçirilmiştir.
