11. sınıf tarih 2. dönem 1. yazılı 5. senaryo meb Test 3

🎓 11. sınıf tarih 2. dönem 1. yazılı 5. senaryo meb Test 3 - Ders Notu

Bu ders notu, 11. sınıf tarih 2. dönem 1. yazılı sınavında karşılaşabileceğiniz I. Dünya Savaşı'ndan başlayarak, Mondros Ateşkes Antlaşması sonrası işgaller, ulusal direnişin doğuşu ve Kurtuluş Savaşı'nın hazırlık dönemine kadarki temel konuları kapsamaktadır.

📌 I. Dünya Savaşı ve Osmanlı Devleti

I. Dünya Savaşı, 1914-1918 yılları arasında süren ve dünya siyasi haritasını derinden etkileyen büyük bir çatışmadır. Osmanlı Devleti de bu savaşa katılarak son büyük mücadelesini vermiştir.

• Savaşın Genel Nedenleri: Sanayi İnkılabı'nın getirdiği hammadde ve pazar arayışı, sömürgecilik yarışı, silahlanma, milliyetçilik akımı ve devletler arası bloklaşmalar (İtilaf ve İttifak Devletleri).
• Savaşın Başlaması: Avusturya-Macaristan veliahdının Saraybosna'da bir Sırp milliyetçisi tarafından öldürülmesi (suikast), savaşı başlatan kıvılcım olmuştur.
• Osmanlı Devleti'nin Savaşa Girişi: İttihat ve Terakki yöneticilerinin Almanya'nın savaşı kazanacağına inanması, kaybedilen toprakları geri alma isteği, kapitülasyonlardan kurtulma arzusu ve Turancılık ideolojisi etkili olmuştur. Goben ve Breslav gemilerinin (Yavuz ve Midilli) Karadeniz'de Rus limanlarını bombalaması ile Osmanlı savaşa girmiştir.
• Osmanlı'nın Savaştığı Cepheler:
  • Taarruz Cepheleri (Saldırı): Kafkas (Rusya'ya karşı, Sarıkamış faciası), Kanal (İngiltere'ye karşı, Süveyş Kanalı'nı ele geçirme).
  • Savunma Cepheleri: Çanakkale (İtilaf Devletleri'nin İstanbul'a ulaşmasını engelleme, Mustafa Kemal'in yıldızının parladığı yer), Irak, Suriye-Filistin, Hicaz-Yemen.
  • Yardım Cepheleri (Müttefiklere Yardım): Galiçya, Romanya, Makedonya.

💡 İpucu: Osmanlı Devleti, savaşa girdiği Almanya'nın yanında İttifak Devletleri safında yer almıştır. Çanakkale Cephesi, Osmanlı'nın kazandığı tek büyük cephedir.

📌 Mondros Ateşkes Antlaşması (30 Ekim 1918) ve Sonrası

Osmanlı Devleti'nin I. Dünya Savaşı'ndan yenik ayrılması üzerine imzalanan bu antlaşma, ülkenin fiilen sona ermesine yol açmıştır.

• İmzalayan Taraflar: Osmanlı Devleti adına Bahriye Nazırı Rauf Orbay, İtilaf Devletleri adına İngiliz Amiral Calthorpe.
• Antlaşmanın Önemli Maddeleri:
  • Madde 7: İtilaf Devletleri, güvenliklerini tehdit eden herhangi bir stratejik noktayı işgal edebilecektir. (Anadolu'daki işgallere hukuki zemin hazırlayan madde)
  • Madde 24: Doğu Anadolu'daki altı ilde (Vilayet-i Sitte: Erzurum, Van, Harput, Diyarbakır, Sivas, Bitlis) karışıklık çıkarsa İtilaf Devletleri buraları işgal edebilecektir. (Doğu'da bir Ermeni devleti kurma amacı)
  • Osmanlı ordusu terhis edilecek, silahları İtilaf Devletleri'ne teslim edilecek.
  • Boğazlar İtilaf Devletleri'nin kontrolüne bırakılacak.
  • Tüm haberleşme ve ulaşım araçları İtilaf Devletleri'nin denetimine girecek.
• Sonuçları: Osmanlı Devleti fiilen sona ermiş, Anadolu işgallere açık hale gelmiş, Türk milleti işgallere karşı direnişe başlamıştır.

⚠️ Dikkat: Mondros'un 7. ve 24. maddeleri, İtilaf Devletleri'nin Anadolu'yu işgal planlarının yasal kılıfını oluşturur. Özellikle 7. madde, işgallerin önünü açmıştır.

📌 İşgaller, Cemiyetler ve Kuvâ-yi Milliye

Mondros sonrası başlayan işgallere karşı Türk halkı farklı şekillerde tepki göstermiştir.

• İşgaller: İlk işgal Musul'da başlamış, ardından Güney ve Batı Anadolu'da İngiliz, Fransız, İtalyan ve Yunan işgalleri yayılmıştır.
• Cemiyetler:
  • Yararlı (Milli) Cemiyetler: İşgallere karşı direniş ve milli bilinci artırma amacı güden cemiyetlerdir. Bölgesel nitelikte kurulmuşlardır (örn: Kilikyalılar Cemiyeti, İzmir Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti, Doğu Anadolu Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti). Sivas Kongresi'nde Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti adı altında birleştirilmişlerdir.
  • Zararlı (Azınlık) Cemiyetleri: İtilaf Devletleri'nin desteğiyle kendi bağımsız devletlerini kurmayı amaçlayan cemiyetlerdir (örn: Mavri Mira, Pontus Rum Cemiyeti, Hınçak ve Taşnak Cemiyetleri).
  • Zararlı (Milli Varlığa Düşman) Cemiyetler: İşgallere karşı direnişi gereksiz bulan, manda ve himaye isteyen veya halifeliğe bağlılığı savunan cemiyetlerdir (örn: Teali İslam Cemiyeti, Kürt Teali Cemiyeti, İngiliz Muhipleri Cemiyeti, Wilson Prensipleri Cemiyeti).
• Kuvâ-yi Milliye: Mondros sonrası işgallere karşı ortaya çıkan silahlı halk direniş örgütleridir.
  • Özellikleri: Bölgeseldirler, düzensiz birliklerdir, ihtiyaçlarını halktan karşılarlar, işgalleri yavaşlatmışlardır.
  • Önemi: Milli Mücadele'nin ilk silahlı direnişini oluşturmuş, düzenli ordu kurulana kadar düşmanı oyalamış ve halkta milli bilincin uyanmasını sağlamışlardır.

📝 Unutma: Kuvâ-yi Milliye, düşmanı yurttan atacak güce sahip değildi ancak işgalcileri yıpratarak düzenli ordunun kurulmasına zaman kazandırmıştır.

📌 Mustafa Kemal Paşa'nın Samsun'a Çıkışı ve Genelgeler/Kongreler Dönemi

Mustafa Kemal Paşa'nın Anadolu'ya geçişi, Milli Mücadele'nin örgütlü bir yapıya kavuşmasının başlangıcıdır.

• Samsun'a Çıkış (19 Mayıs 1919): Mustafa Kemal, 9. Ordu Müfettişi olarak Anadolu'daki karışıklıkları önlemek ve ordunun terhisini sağlamak göreviyle Samsun'a gönderildi. Ancak asıl amacı, milli direnişi örgütlemekti.
• Amasya Genelgesi (22 Haziran 1919):
  • "Vatanın bütünlüğü, milletin bağımsızlığı tehlikededir." (Durum tespiti)
  • "Milletin bağımsızlığını yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır." (Milli Mücadele'nin amacı ve yöntemi belirtilmiştir. İlk kez milli egemenlik vurgusu yapılmıştır.)
  • Her ilden seçilecek delegelerin Sivas'ta toplanması kararı alınmıştır.
• Erzurum Kongresi (23 Temmuz-7 Ağustos 1919):
  • Bölgesel amaçlarla toplanmasına rağmen aldığı kararlar açısından ulusal niteliktedir.
  • "Milli sınırlar içinde vatan bir bütündür, parçalanamaz." (Misak-ı Milli'nin ilk taslağı)
  • "Kuvâ-yi Milliyeyi amil (etken), milli iradeyi hakim kılmak esastır." (Milli egemenlik vurgusu)
  • Manda ve himaye fikri ilk kez reddedilmiştir.
  • Temsil Heyeti kurulmuştur (başkanı Mustafa Kemal).
• Sivas Kongresi (4-11 Eylül 1919):
  • Tüm yurdun katılımıyla toplanan ilk kongredir.
  • Erzurum Kongresi kararları genişletilerek ulusal hale getirilmiştir.
  • Tüm yararlı cemiyetler "Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti" adı altında birleştirilmiştir.
  • Manda ve himaye fikri kesin olarak reddedilmiştir.
  • İrade-i Milliye gazetesi çıkarılmıştır.
  • Temsil Heyeti, tüm yurdu temsil eder hale gelmiştir.
• Amasya Görüşmeleri (20-22 Ekim 1919): İstanbul Hükümeti (Salih Paşa) ile Temsil Heyeti (Mustafa Kemal) arasında yapılmıştır. İstanbul Hükümeti, Temsil Heyeti'ni resmen tanımış, bu da Temsil Heyeti'nin siyasi gücünü artırmıştır. Mebusan Meclisi'nin toplanması kararı alınmıştır.

💡 İpucu: Genelgeler ve kongreler dönemi, Milli Mücadele'nin programını oluşturmuş, halkı bilinçlendirmiş ve Temsil Heyeti aracılığıyla ulusal bir önderlik sağlamıştır.

📌 Son Osmanlı Mebusan Meclisi ve Misak-ı Millî

Amasya Görüşmeleri sonrası toplanan Son Osmanlı Mebusan Meclisi, Milli Mücadele'nin önemli belgelerinden birini kabul etmiştir.

• Mebusan Meclisi'nin Açılması: İstanbul'da açılmıştır. Mustafa Kemal, güvenlik nedeniyle İstanbul'a gitmemiş, Erzurum milletvekili seçilmiştir.
• Misak-ı Millî (Milli Ant): Mebusan Meclisi tarafından gizlice kabul edilen bu belge, Türk vatanının bağımsızlık ve bütünlük ilkelerini ortaya koymuştur.
  • Başlıca Kararları: Milli sınırlar içinde vatan bir bütündür, bölünemez; işgal altındaki Arap topraklarının geleceği halk oylamasıyla belirlenmeli; Kars, Ardahan, Batum'da (Elviye-i Selase) gerekirse halk oylaması yapılmalı; Boğazlar'ın güvenliği sağlanmalı; azınlıklara komşu ülkelerdeki Müslümanlara tanınan haklar kadar hak tanınmalı; tam bağımsızlığa aykırı her türlü sınırlama (kapitülasyonlar) reddedilmelidir.
• Misak-ı Millî'nin Önemi: Milli Mücadele'nin siyasi yol haritası olmuş, Türk milletinin bağımsızlık ve toprak bütünlüğü konusundaki kararlılığını dünyaya ilan etmiştir.

⚠️ Dikkat: Misak-ı Millî'nin kabulü, İtilaf Devletleri'nin tepkisini çekmiş ve İstanbul'un resmen işgaline (16 Mart 1920) yol açmıştır. Mebusan Meclisi dağıtılmış, milletvekilleri tutuklanmıştır.

📌 Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin Açılışı (23 Nisan 1920)

İstanbul'un işgali ve Mebusan Meclisi'nin dağıtılması üzerine Mustafa Kemal, Ankara'da yeni bir meclis toplama kararı almıştır.

• Açılış Nedenleri: İstanbul'un işgali, Mebusan Meclisi'nin dağıtılması, Temsil Heyeti'nin yetersiz kalması, milli egemenliğe dayalı yeni bir yönetim kurma isteği.
• Özellikleri:
  • Milli iradeye dayalı, kurucu (teşkilatçı) bir meclistir.
  • Olağanüstü yetkilere sahiptir (yasama, yürütme, yargı yetkilerini kendinde toplamıştır - Güçler Birliği).
  • Meclis hükümeti sistemi benimsenmiştir (bakanlar meclis içinden seçilir).
  • Bağımsızlık ve ulusal egemenlik ilkesi esastır.
  • Savaş meclisidir, önceliği Kurtuluş Savaşı'nı kazanmaktır.
• İlk Çıkardığı Kanunlar: Ağnam Vergisi'nin artırılması, Hıyanet-i Vataniye Kanunu (Vatana İhanet Kanunu), İstiklal Mahkemeleri'nin kurulması.
• TBMM'ye Karşı Ayaklanmalar: İstanbul Hükümeti ve İtilaf Devletleri'nin kışkırtmalarıyla çıkan bu ayaklanmalar, TBMM'yi zor durumda bırakmış ancak bastırılmıştır. (Örn: Anzavur Ayaklanması, Kuvâ-yi İnzibatiye, Çerkez Ethem, Demirci Mehmet Efe ayaklanmaları).

🧐 Bilgi Notu: TBMM'nin açılmasıyla Temsil Heyeti'nin görevi sona ermiştir. TBMM, milli egemenliğin temsilcisi olarak Kurtuluş Savaşı'nı yönetecek tek yetkili kurum olmuştur.

📌 Sevr Antlaşması (10 Ağustos 1920)

I. Dünya Savaşı sonrası İtilaf Devletleri ile Osmanlı Devleti arasında imzalanan ancak hiçbir zaman yürürlüğe girmeyen bir barış antlaşmasıdır.

• İmzalayanlar: Osmanlı Hükümeti adına Salih Paşa, Reşat Halis ve Hadi Paşa.
• Başlıca Maddeleri:
  • Doğu Anadolu'da bağımsız bir Ermenistan ve Kürdistan kurulması öngörülmüştür.
  • İzmir ve çevresi Yunanistan'a bırakılmış, Doğu Trakya Yunanistan'a verilmiştir.
  • Boğazlar uluslararası bir komisyonun yönetimine bırakılmış, Osmanlı Devleti'nin egemenliğinden çıkarılmıştır.
  • Osmanlı ordusu 50.700 askerle sınırlandırılmış, donanması eritilmiştir.
  • Kapitülasyonlar genişletilmiş, Osmanlı ekonomisi tamamen İtilaf Devletleri'nin denetimine girmiştir.
• Önemi: Osmanlı Devleti'ni tamamen parçalamayı ve Türk milletini bağımsızlıktan mahrum bırakmayı amaçlayan bir antlaşmadır.
• Yürürlüğe Girmemesi: Antlaşma, Son Osmanlı Mebusan Meclisi tarafından onaylanmadığı ve TBMM tarafından kesinlikle reddedildiği için hukuken geçersiz sayılmıştır. Türk milleti bu antlaşmayı asla kabul etmemiştir.

⚠️ Dikkat: Sevr Antlaşması, TBMM'nin açılışından sonra imzalanmış ve TBMM tarafından "ölü doğmuş" bir antlaşma olarak kabul edilmiştir. Kurtuluş Savaşı'nın temel hedeflerinden biri Sevr'i yırtıp atmaktır.

📌 Kurtuluş Savaşı Cepheleri (Giriş)

TBMM, Sevr Antlaşması'nı reddederek tam bağımsızlık için silahlı mücadeleye başlamıştır. Bu mücadele üç ana cephede yürütülmüştür.

• Doğu Cephesi:
  • Düşman: Ermeniler.
  • Kuvvet: Kâzım Karabekir komutasındaki Osmanlı'dan kalan düzenli ordu (15. Kolordu).
  • Sonuç: Ermeniler yenilgiye uğratılmış ve Gümrü Antlaşması (3 Aralık 1920) imzalanmıştır. Bu antlaşma, TBMM'nin uluslararası alandaki ilk siyasi başarısıdır ve Misak-ı Millî'nin doğu sınırını belirleyen ilk belgedir.
• Güney Cephesi:
  • Düşman: Fransızlar ve onlarla işbirliği yapan Ermeniler.
  • Kuvvet: Tamamen Kuvâ-yi Milliye birlikleri (halk direnişi).
  • Şehirler: Maraş, Antep, Urfa'da büyük direnişler yaşanmıştır. (Maraş: Sütçü İmam, Rıdvan Hoca; Antep: Şahin Bey; Urfa: Ali Saip Bey).
  • Sonuç: Halk direnişi sayesinde düşman önemli ölçüde yıpratılmış, Fransızlar Sakarya Savaşı sonrası imzalanan Ankara Antlaşması ile bölgeden çekilmiştir.
• Batı Cephesi:
  • Düşman: Yunanlılar.
  • Kuvvet: Başlangıçta Kuvâ-yi Milliye (Çerkez Ethem gibi), daha sonra düzenli ordu.
  • Önemi: Kurtuluş Savaşı'nın en çetin mücadelelerinin yaşandığı cephedir. Düzenli ordunun kurulması ve İsmet İnönü komutasında büyük zaferlerin kazanılması bu cephede olmuştur (I. ve II. İnönü Savaşları, Kütahya-Eskişehir Savaşları, Sakarya Meydan Muharebesi, Büyük Taarruz).

📝 Unutma: Doğu Cephesi'nde düzenli ordu, Güney Cephesi'nde Kuvâ-yi Milliye, Batı Cephesi'nde ise önce Kuvâ-yi Milliye, sonra düzenli ordu mücadele etmiştir.