Merhaba sevgili öğrencilerim,
Bugün karşımızdaki bu cümledeki anlatım bozukluğunu adım adım inceleyelim ve nedenini bulalım. Anlatım bozuklukları, dilimizi doğru ve etkili kullanmamız için dikkat etmemiz gereken önemli konulardan biridir.
- Öncelikle cümlemizi dikkatlice okuyalım: "Çok yorgun olduğu için ne ders çalışabildi ne de televizyon izleyebildi."
- Bu cümlede "ne... ne de..." bağlacı kullanılmış. Bu bağlaç, iki olumsuz durumu veya eylemi birbirine bağlamak için kullanılır. Yani, kişi hem ders çalışamamış hem de televizyon izleyememiş.
- Cümlede iki temel yüklem (eylem) var: "ders çalışabildi" ve "televizyon izleyebildi". Her iki yüklem de "yeterlilik fiili" (-ebil-) ile çekimlenmiş ve geçmiş zaman kipinde kullanılmış. İlk bakışta her şey yolunda gibi görünebilir.
- Ancak, "ne... ne de..." gibi bağlaçlarla kurulan sıralı veya bağlı cümlelerde, yüklemler arasında tam bir paralellik (eşdeğerlik) olması beklenir. Özellikle, cümlenin bir durumu veya hali ifade ettiği durumlarda bu paralellik daha da önem kazanır.
- Burada, kişinin "ders çalışamadığı" ve "televizyon izleyemediği" bir durumdan bahsediliyor. Bu tür bir durumu ifade ederken, bazen ek fiilin (-idi, -imiş, -ise, -dir) eksikliği anlatım bozukluğuna yol açabilir.
- Cümleyi daha doğru ve paralel bir yapıyla ifade etmek istersek, kişinin içinde bulunduğu durumu belirten bir ek fiil kullanmamız gerekebilir. Örneğin, "Çok yorgun olduğu için ne ders çalışabilir ne de televizyon izleyebilir durumdaydı." şeklinde bir ifade, ek fiil ("-idi") kullanarak cümlenin anlamını daha net ve dil bilgisi açısından daha kusursuz hale getirir.
- Mevcut cümlede, bu "durum" bildiren ek fiilin (veya benzer bir yapının) eksikliği, yüklemler arasında tam bir paralellik sağlanamamasına ve dolayısıyla anlatım bozukluğuna neden olmuştur. Bu tür durumlarda, yüklemlerin tam olarak eşdeğer olmaması veya birinin ek fiil ile tamamlanması gerekirken tamamlanmaması "ek fiil eksikliği" olarak değerlendirilir.
- Diğer seçeneklere kısaca bakalım:
- A) Özne eksikliği: Cümlede "o" (gizli özne) açıkça anlaşılmaktadır ve her iki eylem için de ortaktır. Özne eksikliği yoktur.
- B) Tamlama yanlışlığı: Cümlede isim veya sıfat tamlamalarıyla ilgili bir yanlışlık bulunmamaktadır.
- D) Nesne eksikliği: "Ders çalışmak" fiili nesne almaz (veya "ders" kendi içinde nesne gibi düşünülebilir), "televizyon izlemek" fiili ise "televizyon" nesnesini almıştır. Nesne eksikliği söz konusu değildir.
Bu nedenle, cümlenin anlatım bozukluğunun nedeni ek fiil eksikliğidir.
Cevap C seçeneğidir.
