Aşağıdaki cümlelerden hangisi yapıca birleşik bir cümledir?
A) Hava karardı, herkes evine döndü.Merhaba sevgili öğrenciler!
Bugünkü sorumuz, cümle yapısı konusundaki bilgimizi ölçüyor. Bir cümlenin "yapıca birleşik" olması ne anlama gelir, gelin birlikte inceleyelim.
Yapıca Birleşik Cümle Nedir?
Yapıca birleşik cümle, bir temel cümle (ana yargı) ile en az bir yan cümlecikten (yardımcı yargı) oluşan cümlelerdir. Türkçede yan cümlecikler genellikle "fiilimsiler" (isim-fiil, sıfat-fiil, zarf-fiil), "-se/-sa" şart eki, "ki" bağlacı veya iç içe geçmiş başka bir cümle ile kurulur.
Şimdi seçenekleri tek tek inceleyelim:
A) Hava karardı, herkes evine döndü.
Bu cümlede iki ayrı yargı (yüklem) bulunmaktadır: "karardı" ve "döndü". Bu iki yargı virgül ile birbirine bağlanmıştır. Birden fazla yüklemi olan ve virgül veya noktalı virgülle bağlanan cümlelere "sıralı cümle" denir. Dolayısıyla bu cümle yapıca birleşik değildir.
B) Yağmur yağdı ve yollar ıslandı.
Bu cümlede de iki ayrı yargı (yüklem) vardır: "yağdı" ve "ıslandı". Bu iki yargı "ve" bağlacı ile birbirine bağlanmıştır. Birden fazla yüklemi olan ve bağlaçlarla bağlanan cümlelere "bağlı cümle" denir. Bu da yapıca birleşik cümle türüne girmez.
C) Kitabı okuyup bitirince dışarı çıktı.
Bu cümlede tek bir temel yargı (yüklem) vardır: "çıktı". Ancak cümlenin başında "okuyup" (zarf-fiil) ve "bitirince" (zarf-fiil) şeklinde fiilimsiler bulunmaktadır. Bu fiilimsiler, "Kitabı okuyup bitirince" şeklinde bir yan cümlecik oluşturarak temel cümlenin zamanını belirtmektedir. Temel cümle ve fiilimsiyle kurulmuş yan cümlecikten oluşan bu tür cümlelere "girişik birleşik cümle" denir. Bu nedenle bu cümle yapıca birleşik bir cümledir.
D) Sınavı kazanmak için çok çalışmalısın.
Bu cümlede de tek bir temel yargı (yüklem) vardır: "çalışmalısın". Cümlede "kazanmak" (isim-fiil) şeklinde bir fiilimsi bulunmaktadır. "Sınavı kazanmak için" ifadesi, bir amaç bildiren yan cümlecik oluşturur. Teknik olarak bu da bir "girişik birleşik cümle"dir. Ancak, seçenekler arasında en net ve yaygın "girişik birleşik cümle" örneği, fiilimsilerin (özellikle zarf-fiillerin) temel cümleyi zaman, durum gibi yönlerden tamamladığı C seçeneğidir. C seçeneğindeki "okuyup" ve "bitirince" fiilimsileri, temel eylemin gerçekleşme zamanını açıkça belirten bir yan cümlecik kurmuştur. Bu tür sorular genellikle en belirgin örneği arar.
Yukarıdaki açıklamalara göre, C seçeneği yapıca birleşik bir cümledir çünkü bir temel cümle ile fiilimsilerle kurulmuş bir yan cümlecik içermektedir.
Cevap C seçeneğidir.
