🎓 LGS %5 lik dilim kaç puan Test 1 - Ders Notu
Bu ders notu, LGS'de %5'lik dilime girmeyi hedefleyen öğrencilerin "LGS %5 lik dilim kaç puan Test 1" testinde karşılaşabileceği Türkçe, Matematik ve Fen Bilimleri konularının temel noktalarını özetlemektedir. Başarıya giden yolda bu konuları iyi kavramak çok önemlidir.
📌 Fiilimsiler (Eylemsiler)
Fiilimsiler, fiil kök veya gövdelerine belirli ekler gelerek türeyen, fiil özelliğini tamamen kaybetmeyip cümle içinde isim, sıfat veya zarf görevinde kullanılan kelimelerdir. Cümlede yüklem olamazlar, yani çekimli bir fiil gibi zaman ve şahıs eki almazlar.
- İsim-Fiiller (Mastar): Fiile "-ma, -ış, -mak" ekleri gelerek oluşur. Olumsuzluk eki (-me, -ma) alabilirler.
- Örnek: Okuma alışkanlığı, gidiş yolu, buraya gelmek güzel.
- Sıfat-Fiiller (Ortaç): Fiile "-an, -ası, -mez, -ar, -dik, -ecek, -miş" ekleri gelerek oluşur. İsmi niteler veya adlaşmış sıfat olarak kullanılır.
- Örnek: Koşan adam, gelecek günler, yanan ev, tanıdık yüzler.
- Zarf-Fiiller (Bağ-Fiil, Ulaç): Fiile "-ken, -alı, -esiye, -meden, -ince, -ip, -arak, -dıkça, -r...mez, -casına, -a...a" gibi ekler gelerek oluşur. Cümlede durum veya zaman bildirir.
- Örnek: Gülerken konuştu, gelir gelmez oturdu, koşarak geldi, çalıştıkça öğrenir.
⚠️ Dikkat: Bazı fiilimsi ekleri, kalıcı isimler (dondurma, çakmak, dolma) veya çekimli fiillerle (gelmiş, gitmiş) karışabilir. Cümledeki anlamına ve görevine dikkat etmelisin! Kalıcı isimler olumsuzluk eki alamaz.
💡 İpucu: Bir sözcüğün fiilimsi olup olmadığını anlamak için olumsuzluk eki (-me, -ma) getirilebilir. Eğer anlamlı oluyorsa fiilimsidir. (Örnek: "Okumak" - "Okumamak" / "Dondurma" - "Dondurmama" anlamsız, kalıcı isim.)
➕ Üslü İfadeler
Üslü ifadeler, bir sayının kendisiyle kaç kez çarpıldığını gösteren kısa bir yazım biçimidir. Taban ve üs olmak üzere iki kısımdan oluşur ve LGS matematiğinin temel taşlarından biridir.
- Tanım: Bir $a$ sayısının $n$ kez kendisiyle çarpılması $a^n$ şeklinde gösterilir. Burada $a$ taban, $n$ ise üs (kuvvet)tir.
- Pozitif Üs: $2^3 = 2 \times 2 \times 2 = 8$.
- Negatif Üs: Bir sayının negatif üssü, o sayının çarpma işlemine göre tersinin pozitif üssüdür. $a^{-n} = \frac{1}{a^n}$. Örnek: $2^{-3} = \frac{1}{2^3} = \frac{1}{8}$.
- Sıfırıncı Kuvvet: Sıfır hariç her sayının sıfırıncı kuvveti $1$'dir. $a^0 = 1$ ($a \neq 0$). Örnek: $5^0 = 1$, $(-7)^0 = 1$.
- Üslü İfadelerde Çarpma: Tabanlar aynıysa üsler toplanır ($a^m \times a^n = a^{m+n}$). Üsler aynıysa tabanlar çarpılır ($a^n \times b^n = (a \times b)^n$).
- Üslü İfadelerde Bölme: Tabanlar aynıysa üsler çıkarılır ($\frac{a^m}{a^n} = a^{m-n}$). Üsler aynıysa tabanlar bölünür ($\frac{a^n}{b^n} = (\frac{a}{b})^n$).
- Üssün Üssü: Bir üslü ifadenin tekrar üssü alınırken üsler çarpılır ($(a^m)^n = a^{m \times n}$).
💡 İpucu: Negatif tabanlarda üssün tek mi çift mi olduğuna dikkat et! $(-2)^4 = 16$ (parantez dışındaki çift üs pozitif yapar) iken, $(-2)^3 = -8$ (tek üs negatifliği korur). Ayrıca $-2^4 = -16$ (parantez yoksa sadece sayı üslü alınır, eksi işareti korunur).
⚠️ Dikkat: Bilimsel gösterimde, $1 \le |a| < 10$ olmak üzere $a \times 10^n$ şeklinde yazılır. Virgülü sağa kaydırırken üs azalır, sola kaydırırken üs artar.
🧬 DNA ve Genetik Kod
Canlıların kalıtsal özelliklerini taşıyan, hücrenin yönetim ve denetim merkezi olan DNA (Deoksiribonükleik Asit) ve bununla ilişkili genetik kavramlar, canlılığın temelini oluşturur. Bu konu, LGS Fen Bilimleri'nin en önemli ve en çok soru gelen ünitelerinden biridir.
- DNA'nın Yapısı: Çift sarmal yapıda olup, nükleotid adı verilen yapı birimlerinden oluşur. Her nükleotid; fosfat, deoksiriboz şekeri ve bir azotlu organik bazdan (Adenin (A), Timin (T), Guanin (G), Sitozin (C)) meydana gelir.
- Baz Eşleşmesi: DNA'da Adenin (A) her zaman Timin (T) ile, Guanin (G) ise her zaman Sitozin (C) ile karşılıklı eşleşir. (A=T, G=C). Bu eşleşme sayesinde DNA kendini kopyalayabilir.
- Gen: DNA üzerindeki belirli bir kalıtsal özelliği (göz rengi, saç şekli vb.) şifreleyen anlamlı DNA parçalarıdır. Canlıların karakterlerini belirler.
- Kromozom: DNA'nın özel proteinlerle (histon) birleşerek oluşturduğu, hücre bölünmesi sırasında belirginleşen yapılardır. Kalıtsal bilginin nesilden nesile aktarımını sağlar. İnsanlarda 46 kromozom bulunur.
- Nükleotid - Gen - DNA - Kromozom İlişkisi: En küçükten büyüğe doğru sıralanışı: Nükleotid < Gen < DNA < Kromozom. (Akılda kalıcı bir kodlama: "Kedi Geni" veya "Kedi Gene" şeklinde büyükten küçüğe Kromozom > DNA > Gen > Nükleotid).
- DNA Eşlenmesi (Replikasyon): Hücre bölünmesinden önce DNA, kendisini hatasız bir şekilde kopyalar. Bu sayede kalıtsal bilgi yeni hücrelere aktarılır ve genetik çeşitlilik korunur.
- Mutasyon: DNA diziliminde meydana gelen ani ve kalıcı değişikliklerdir. Hem olumlu (evrime katkı) hem de olumsuz (hastalıklar) sonuçları olabilir.
- Modifikasyon: Çevre etkisiyle gen işleyişinde meydana gelen ve kalıtsal olmayan değişikliklerdir (Örnek: Güneşte bronzlaşmak, sporla kas geliştirmek, arı larvalarının beslenmeye göre kraliçe veya işçi arı olması).
💡 İpucu: DNA eşlenmesi sırasında oluşan hataların çoğu özel enzimler tarafından onarılır. Onarılamayan hatalar mutasyona neden olabilir.
⚠️ Dikkat: Mutasyonlar üreme hücrelerinde meydana gelirse kalıtsal olabilir ve sonraki nesillere aktarılır. Vücut hücrelerinde meydana gelen mutasyonlar ise kalıtsal değildir. Modifikasyonlar ise hiçbir zaman kalıtsal değildir, sadece bireyi etkiler.
